diff --git a/1_sanskr/tei/sa_bhAsa-dUtavAkya.xml b/1_sanskr/tei/sa_bhAsa-dUtavAkya.xml index 4262bc1..eb6f14d 100644 --- a/1_sanskr/tei/sa_bhAsa-dUtavAkya.xml +++ b/1_sanskr/tei/sa_bhAsa-dUtavAkya.xml @@ -23,6 +23,10 @@ normalization and conversion to TEI-conformant markup Maximilian Mehner + + normalization and conversion to Ambuda conformant TEIt markup + Kiran L A + @@ -309,504 +313,621 @@ - - -

Stage director -Chamberlain: -Badarayana, a servant of Duryodhana -Duryodhana: eldest son of Dhrtarastra -Vasudeva: Krsna, incarnation of Visnu -Sudarsana: Vasudeva's discus -Dhrtarastra: king of Hastinapura

- -

dūtavākyam| -nāndyante tataḥ praviśati sūtradhāraḥ|

- -

sūtradhāraḥ -pādaḥ pāyādupendrasya sarvalokotsavaḥ sa vaḥ| -vyāviddho namuciryena tanutāmranakhena khe|| 1||

- -

evamāryamiśrān vijñāpayāmi| aye kiṃ nu khalu mayi vijñāpanavyagre śabda iva -śrūyate| aṅga -paśyāmi|

- -

nepathye|

- -

bho bhoḥ pratihārādhikṛtāḥ mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati|

- -

sūtradhāraḥ

- -

bhavatu vijñātam|

- -

utpanne dhārtarāṣṭrāṇāṃ virodhe pāṇḍavaiḥ saha| -mantraśālāṃ racayati bhṛtyo duryodhanājñayā|| 2||

- -

niṣkrāntaḥ| sthāpanā| tataḥ praviśati kāñcukīyaḥ| kāñcukīyaḥ

- -

bho bhoḥ pratihārādhikṛtāḥ mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati| adya -sarvapārthivaiḥ saha -mantrayitumicchāmi| tadāhūyantāṃ sarve rājāna iti|parikramyāvalokya|aye ayaṃ -mahārājo -duryodhana ita evābhivartate| ya eṣaḥ

+ + + + sūtradhāraḥ + nāṭaka kathā nirvāhakaḥ + + + kāñcukīyaḥ(bādarāyaṇaḥ) + dvauvārikaḥ bhṛtyaḥ + + + duryodhanaḥ + rājā - kathāpratināyakaḥ + + + vāsudevaḥ + pāṇḍavānām dūtaḥ - kathāmukhya nāyakaḥ + + + sudarśanaḥ + vāsudevasya cakram + + + sudarśanaḥ + vāsudevasya cakram + + + dhṛtarāṣṭraḥ + duryodhanasya pitā - vāsudevānugrahakāṅkṣī + + + -

śyāmo yuvā sitadukūlakṛtottarīyaḥ sacchattracāmaravaro racitāṅgarāgaḥ| -śrīmānvibhūṣaṇamaṇidyutirañjitāṅgo nakṣatramadhya iva parvagataḥ śaśāṅkaḥ|| 3||

- -

tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo duryodhanaḥ| duryodhanaḥ uddhūtaroṣamiva me -hṛdayaṃ saharṣaṃ prāptaṃ -raṇotsavamimaṃ sahasā vicintya| icchāmi pāṇḍavabale varavāraṇānā- -mutkṛttadantamusalāni -mukhāni kartum|| 4|| kāñcukīyaḥ

- -

jayatu mahārājaḥ| mahārājaśāsanātsamānītaṃ sarvarājamaṇḍalam|

- -

duryodhanaḥ

- -

samyakkṛtam| praviśa tvamavarodhanam|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

yadājñāpayati mahārājaḥ|

- -

niṣkrāntaḥ| duryodhanaḥ

+ -

āryau vaikarṇavarṣadevau ucyatām| asti mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya -kaḥ -senāpatirbhavitumarhatīti| kimāhaturbhavantau| mahānkhalvayamarthaḥ| -mantrayitvā vaktavyamiti| +>|| dūtavākyam || + +nāndyante tataḥ praviśati sūtradhāraḥ| + + + sūtradhāraḥ + + pādaḥ pāyādupendrasya sarvalokotsavaḥ sa vaḥ| + vyāviddho namuciryena tanutāmranakhena khe || 1 || + +

evamāryamiśrān vijñāpayāmi| aye kiṃ nu khalu mayi vijñāpanavyagre śabda iva śrūyate| aṅga paśyāmi|

+ + +nepathye| + +

bho bhoḥ pratihārādhikṛtāḥ| mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati|

+ + + sūtradhāraḥ +

bhavatu vijñātam|

+ + utpanne dhārtarāṣṭrāṇāṃ virodhe pāṇḍavaiḥ saha| + mantraśālāṃ racayati bhṛtyo duryodhanājñayā || 2 || + +
+ +niṣkrāntaḥ| + +

sthāpanā|

+ +tataḥ praviśati kāñcukīyaḥ| + + + kāñcukīyaḥ +

bho bhoḥ pratihārādhikṛtāḥ mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati| adya sarvapārthivaiḥ saha mantrayitumicchāmi| tadāhūyantāṃ sarve rājāna iti|

+ (parikramyāvalokya) +

aye ayaṃ mahārājo duryodhana ita evābhivartate| ya eṣaḥ

+ + śyāmo yuvā sitadukūlakṛtottarīyaḥ sacchattracāmaravaro racitāṅgarāgaḥ| + śrīmānvibhūṣaṇamaṇidyutirañjitāṅgo nakṣatramadhya iva parvagataḥ śaśāṅkaḥ || 3 || + +
+ +tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo duryodhanaḥ| + + + duryodhanaḥ + + uddhūtaroṣamiva me hṛdayaṃ saharṣaṃ prāptaṃ raṇotsavamimaṃ sahasā vicintya| + icchāmi pāṇḍavabale varavāraṇānāmutkṛttadantamusalāni mukhāni kartum || 4 || + + + + + kāñcukīyaḥ +

jayatu mahārājaḥ| mahārājaśāsanātsamānītaṃ sarvarājamaṇḍalam|

+
+ + + duryodhanaḥ +

samyakkṛtam| praviśa tvamavarodhanam|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

yadājñāpayati mahārājaḥ|

+ niṣkrāntaḥ| +
+ + + duryodhanaḥ +

āryau vaikarṇavarṣadevau ucyatām| asti mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya kaḥ +senāpatirbhavitumarhatīti| kimāhaturbhavantau| mahānkhalvayamarthaḥ| mantrayitvā vaktavyamiti| sadṛśametat| tadāgamyatāṃ mantraśālāmeva praviśāmaḥ|

- -

ācārya abhivādaye| praviśatu bhavānmantraśālām| pitāmaha abhivādaye| praviśatu -bhavānmantraśālām| mātula abhivādaye| praviśatu bhavānmantraśālām| āryau -vaikarṇavarṣadevau praviśatāṃ bhavantau| bho bhoḥ sarvakṣatriyāḥ svairaṃ -praviśantu bhavantaḥ| -vayasya karṇa praviśāvastāvat|

- -

praviśya|ācārya etatkūrmāsanam| āsyatām| pitāmaha etatsiṃhāsanam| āsyatām| mātula -etaccarmāsanam| āsyatām| āryau vaikarṇavarṣadevau āsātāṃ bhavantau| bho bhoḥ -sarvakṣatriyāḥ -svairamāsatāṃ bhavantaḥ| kimiti kimiti| mahārājo nāsta iti| aho sevādharmaḥ| -nanvayamahamāse| -vayasya karṇa tvamapyāssva|

- -

upaviśya|āryau vaikarṇavarṣadevau ucyatām| asti -mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya kaḥ +

ācārya abhivādaye| praviśatu bhavānmantraśālām| pitāmaha abhivādaye| praviśatu +bhavānmantraśālām| mātula abhivādaye| praviśatu bhavānmantraśālām| āryau vaikarṇavarṣadevau +praviśatāṃ bhavantau| bho bhoḥ sarvakṣatriyāḥ svairaṃ praviśantu bhavantaḥ| vayasya karṇa +praviśāvastāvat|

+ praviśya| +

ācārya etatkūrmāsanam| āsyatām| pitāmaha etatsiṃhāsanam| āsyatām| mātula etaccarmāsanam| +āsyatām| āryau vaikarṇavarṣadevau āsātāṃ bhavantau| bho bhoḥ sarvakṣatriyāḥ svairamāsatāṃ bhavantaḥ| +kimiti kimiti| mahārājo nāsta iti| aho sevādharmaḥ| nanvayamahamāse| vayasya karṇa tvamapyāssva|

+ upaviśya| +

āryau vaikarṇavarṣadevau ucyatām| asti mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya kaḥ senāpatirbhavitumarhatīti|

- -

kimāhaturbhavantau| atrabhavāngāndhārarājo vakṣyatīti| bhavatu +

kimāhaturbhavantau| atrabhavāngāndhārarājo vakṣyatīti| bhavatu mātulenābhidhīyatām|

- -

kimāha mātulaḥ| atrabhavati gāṅgeye sthite ko.anyaḥ senāpatirbhavitumarhatīti| +

kimāha mātulaḥ| atrabhavati gāṅgeye sthite ko'anyaḥ senāpatirbhavitumarhatīti| samyagāha mātulaḥ| bhavatu bhavatu pitāmaha eva bhavatu| vayamapyetadabhilaṣāmaḥ|

+ + senāninādapaṭahasvanaśaṅkhanādai- ścaṇḍānilāhatamahodadhinādakalpaiḥ| + gāṅgeyamūrdhni patitairabhiṣekatoyaiḥ sārdhaṃ patantu hṛdayāni narādhipānām|| 5 || + +
-

senāninādapaṭahasvanaśaṅkhanādai- ścaṇḍānilāhatamahodadhinādakalpaiḥ| -gāṅgeyamūrdhni -patitairabhiṣekatoyaiḥ sārdhaṃ patantu hṛdayāni narādhipānām|| 5|| praviśya| -kāñcukīyaḥ

+praviśya| -

jayatu mahārājaḥ| eṣa khalu pāṇḍavaskandhāvārāddautyenāgataḥ puruṣottamo + + kāñcukīyaḥ +

jayatu mahārājaḥ| eṣa khalu pāṇḍavaskandhāvārāddautyenāgataḥ puruṣottamo nārāyaṇaḥ|

+ -

duryodhanaḥ

- -

mā tāvat| bho bādarāyaṇa kiṃ kiṃ kaṃsabhṛtyo dāmodarastava puruṣottamaḥ| sa + + duryodhanaḥ +

mā tāvat| bho bādarāyaṇa kiṃ kiṃ kaṃsabhṛtyo dāmodarastava puruṣottamaḥ| sa gopālakastava puruṣottamaḥ| bārhadrathāpahṛtaviṣayakīrtibhogastava puruṣottamaḥ| aho pārthivāsannamāśritya bhṛtyajanasya samudācāraḥ| sagarvaṃ khalvasya vacanam| ā apadhvaṃsa|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

prasīdatu mahārājaḥ| saṃbhrameṇa samudācāro vismṛtaḥ|pādayoḥ patati|

- -

duryodhanaḥ

- -

saṃbhrama iti| ā manuṣyāṇāmastyeva saṃbhramaḥ| uttiṣṭhotiṣṭha|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

anugṛhīto.asmi|

- -

duryodhanaḥ

- -

idānīṃ prasanno.asmi| ka eṣa dūtaḥ prāptaḥ|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

dūtaḥ prāptaḥ keśavaḥ|

- -

duryodhanaḥ

- -

keśava iti| evameṣṭavyam| ayameva samudācāraḥ| bho bho rājānaḥ dautyenāgatasya + + + + kāñcukīyaḥ +

prasīdatu mahārājaḥ| saṃbhrameṇa samudācāro vismṛtaḥ|

+ pādayoḥ patati| + + + + duryodhanaḥ +

saṃbhrama iti| ā manuṣyāṇāmastyeva saṃbhramaḥ| uttiṣṭhotiṣṭha|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

anugṛhīto'asmi|

+
+ + + duryodhanaḥ +

idānīṃ prasanno'asmi| ka eṣa dūtaḥ prāptaḥ|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

dūtaḥ prāptaḥ keśavaḥ|

+
+ + + duryodhanaḥ +

keśava iti| evameṣṭavyam| ayameva samudācāraḥ| bho bho rājānaḥ dautyenāgatasya keśavasya kiṃ yuktam|

- -

kimāhurbhavantaḥ| arghyapradānena pūjayitavyaḥ keśava iti| na me rocate| +

kimāhurbhavantaḥ| arghyapradānena pūjayitavyaḥ keśava iti| na me rocate| grahaṇamasyātra hitaṃ paśyāmi|

+ + grahaṇamupagate tu vāsubhadre hṛtanayanā iva pāṇḍavā bhaveyuḥ| + gatimatirahiteṣu pāṇḍaveṣukṣitirakhilāpi bhavenmamāsapatnā|| 6 || + -

grahaṇamupagate tu vāsubhadre hṛtanayanā iva pāṇḍavā bhaveyuḥ| gatimatirahiteṣu -pāṇḍaveṣu -kṣitirakhilāpi bhavenmamāsapatnā|| 6||

- -

api ca yo.atra keśavasya pratyutthāsyati sa mayā dvādaśasuvarṇabhāreṇa daṇḍyaḥ| +

api ca yo'atra keśavasya pratyutthāsyati sa mayā dvādaśasuvarṇabhāreṇa daṇḍyaḥ| tadapramattā -bhavantu bhavantaḥ|ātmagatam|ko nu khalvidānīṃ mamāpratyutthānasyopāyaḥ| hanta +bhavantu bhavantaḥ|ātmagatamko nu khalvidānīṃ mamāpratyutthānasyopāyaḥ| hanta dṛṣṭa -upāyaḥ|prakāśam|bādarāyaṇa ānīyatāṃ sa citrapaṭo nanu yatra -draupadīkeśāmbarāvakarṣaṇamālikhitam|ātmagatam|tasmindṛṣṭivinyāsaṃ +upāyaḥ|prakāśambādarāyaṇa ānīyatāṃ sa citrapaṭo nanu yatra +draupadīkeśāmbarāvakarṣaṇamālikhitam|ātmagatamtasmindṛṣṭivinyāsaṃ kurvannotthāsyāmi keśavasya|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

yadājñāpayati mahārājaḥ|niṣkramya praviśya|jayatu mahārājaḥ| ayaṃ sa citrapaṭaḥ|

- -

duryodhanaḥ

- -

mamāgrataḥ prasāraya|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

yadājñāpayati mahārājaḥ|prasārayati|

- -

duryodhanaḥ

- -

aho darśanīyo.ayaṃ citrapaṭaḥ| eṣa duḥśāsano draupadīṃ keśahaste gṛhītavān| eṣā + + + + kāñcukīyaḥ +

yadājñāpayati mahārājaḥ|niṣkramya praviśya|jayatu mahārājaḥ| ayaṃ sa citrapaṭaḥ|

+
+ + + duryodhanaḥ +

mamāgrataḥ prasāraya|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

yadājñāpayati mahārājaḥ|

prasārayati| +
+ + + duryodhanaḥ +

aho darśanīyo'ayaṃ citrapaṭaḥ| eṣa duḥśāsano draupadīṃ keśahaste gṛhītavān| eṣā khalu draupadī|

- -

duḥśāsanaparāmṛṣṭā saṃbhramotphullalocanā| rāhuvaktrāntaragatā candralekheva -śobhate|| 7||

- -

eṣa durātmā bhīmaḥ sarvarājasamakṣamavamānitāṃ draupadīṃ dṛṣṭvā + + duḥśāsanaparāmṛṣṭā saṃbhramotphullalocanā| + rāhuvaktrāntaragatā candralekheva śobhate|| 7 || + +

eṣa durātmā bhīmaḥ sarvarājasamakṣamavamānitāṃ draupadīṃ dṛṣṭvā pravṛddhāmarṣaḥ sabhāstambhaṃ tulayati| eṣa yudhiṣṭhiraḥ

- -

satyadharmaghṛṇāyukto dyūtavibhraṣṭacetanaḥ| karotyapāṅgavikṣepaiḥ śāntāmarṣaṃ -vṛkodaram|| 8||

- -

eṣa idānīmarjunaḥ|

- -

roṣākulākṣaḥ sphuritādharoṣṭhastṛṇāya matvā ripumaṇḍalaṃ tat| utsādayiṣyanniva -sarvarājñaḥ -śanaiḥ samākarṣati gāṇḍivajyām|| 9||

- -

eṣa yudhiṣṭhiro.arjunaṃ nivārayati| etau nakulasahadevau

- -

kṛtaparikarabandhau carmanistriṃśahastau paruṣitamukharāgau -spaṣṭadaṣṭādharoṣṭhau| -vigatamaraṇaśaṅkau satvaraṃ bhrātaraṃ me harimiva mṛgapotau tejasābhiprayātau||

- -

10||

- -

eṣa yudhiṣṭhiraḥ kumārāvupetya nivārayati|

- -

nīco.ahameva viparītamatiḥ kathaṃ vā roṣaṃ parityajatamadya nayānayajñau| -dyūtādhikāramavamānamamṛṣyamāṇāḥ sattvādhikeṣu vacanīyaparākramāḥ syuḥ|| 11||

- -

iti| eṣa gāndhārarājaḥ

- -

akṣānkṣipansa kitavaḥ prahasansagarvaṃ saṃkocayanniva mudaṃ dviṣatāṃ -svakīrtyā| svairāsano -drupadarājasutāṃ rudantīṃ kākṣeṇa paśyati likhatyapi gāṃ nayajñaḥ|| 12||

- -

etāvācāryapitāmahau tāṃ dṛṣṭvā lajjāyamānau paṭāntāntarhitamukhau sthitau| aho + + satyadharmaghṛṇāyukto dyūtavibhraṣṭacetanaḥ| + karotyapāṅgavikṣepaiḥ śāntāmarṣaṃ vṛkodaram|| 8 || + +

eṣa idānīmarjunaḥ|

+ + roṣākulākṣaḥ sphuritādharoṣṭhastṛṇāya matvā ripumaṇḍalaṃ tat| + utsādayiṣyanniva sarvarājñaḥ śanaiḥ samākarṣati gāṇḍivajyām|| 9 || + +

eṣa yudhiṣṭhiro'arjunaṃ nivārayati| etau nakulasahadevau

+ + kṛtaparikarabandhau carmanistriṃśahastau paruṣitamukharāgau spaṣṭadaṣṭādharoṣṭhau| + vigatamaraṇaśaṅkau satvaraṃ bhrātaraṃ me harimiva mṛgapotau tejasābhiprayātau|| 10 || + +

eṣa yudhiṣṭhiraḥ kumārāvupetya nivārayati|

+ + nīco'ahameva viparītamatiḥ kathaṃ vā roṣaṃ parityajatamadya nayānayajñau| + dyūtādhikāramavamānamamṛṣyamāṇāḥ sattvādhikeṣu vacanīyaparākramāḥ syuḥ|| 11 || + +

iti| eṣa gāndhārarājaḥ

+ + akṣānkṣipansa kitavaḥ prahasansagarvaṃ saṃkocayanniva mudaṃ dviṣatāṃ svakīrtyā| + svairāsano drupadarājasutāṃ rudantīṃ kākṣeṇa paśyati likhatyapi gāṃ nayajñaḥ|| 12 || + +

etāvācāryapitāmahau tāṃ dṛṣṭvā lajjāyamānau paṭāntāntarhitamukhau sthitau| aho asya -varṇāḍhyatā| aho bhāvopapannatā| aho yuktalekhatā| suvyaktamālikhito.ayaṃ +varṇāḍhyatā| aho bhāvopapannatā| aho yuktalekhatā| suvyaktamālikhito'ayaṃ citrapaṭaḥ| -prīto.asmi| ko.atra|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

jayatu mahārājaḥ|

- -

duryodhanaḥ

- -

bādarāyaṇa ānīyatāṃ sa vihagavāhanamātravismito dūtaḥ|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

yadājñāpayati mahārājaḥ|

- -

niṣkrāntaḥ| duryodhanaḥ

- -

vayasya karṇa -prāptaḥ kilādya vacanādiha pāṇḍavānāṃ dautyena bhṛtya iva kṛṣṇamatiḥ sa kṛṣṇaḥ| -śrotuṃ -sakhe tvamapi sajjaya karṇa karṇau nārīmṛdūni vacanāni yudhiṣṭhirasya|| 13|| tataḥ -praviśati -vāsudevaḥ kāñcukīyaśca| vāsudevaḥ

- -

adya khalu dharmarājavacanāddhanaṃjayākṛtrimamitratayā +prīto'asmi| ko'atra|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

jayatu mahārājaḥ|

+
+ + + duryodhanaḥ +

bādarāyaṇa ānīyatāṃ sa vihagavāhanamātravismito dūtaḥ|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

yadājñāpayati mahārājaḥ|

+ niṣkrāntaḥ| +
+ + + duryodhanaḥ +

vayasya karṇa

+ + prāptaḥ kilādya vacanādiha pāṇḍavānāṃ dautyena bhṛtya iva kṛṣṇamatiḥ sa kṛṣṇaḥ | + śrotuṃ sakhe tvamapi sajjaya karṇa karṇau nārīmṛdūni vacanāni yudhiṣṭhirasya || 13 || + + tataḥ praviśati vāsudevaḥ kāñcukīyaśca| +
+ + + vāsudevaḥ +

adya khalu dharmarājavacanāddhanaṃjayākṛtrimamitratayā cāhavadarpamanuktagrāhiṇaṃ -suyodhanaṃ prati mayāpyanucitadautyasamayo.anuṣṭhitaḥ| atha ca

- -

kṛṣṇāparābhavabhuvā ripuvāhinībha- kumbhasthalīdalanatīkṣṇagadādharasya| -bhīmasya -kopaśikhinā yudhi pārthapattri- caṇḍānilaiśca kuruvaṃśavanaṃ vinaṣṭam|| 14||

- -

idaṃ suyodhanaśibiram| iha hi

- -

āvāsāḥ pārthivānāṃ surapurasadṛśāḥ svacchandavihitā vistīrṇāḥ śastraśālā -bahuvidhakaraṇaiḥ śastrairupacitāḥ| heṣante mandurāsthāsturagavaraghaṭā bṛṃhanti -kariṇa -aiśvaryaṃ sphītametatsvajanaparibhavādāsannavilayam|| 15||

- -

bhoḥ

- -

duṣṭavādī guṇadveṣī śaṭhaḥ svajananirdayaḥ| suyodhano hi māṃ dṛṣṭvā naiva -kāryaṃ kariṣyati||

- -

16||

- -

bho bādarāyaṇa kiṃ praveṣṭavyam|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

atha kimatha kim| praveṣṭumarhati padmanābhaḥ|

- -

vāsudevaḥ

- -

praviśya| kathaṃ kathaṃ māṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ +suyodhanaṃ prati mayāpyanucitadautyasamayo'anuṣṭhitaḥ| atha ca

+ + kṛṣṇāparābhavabhuvā ripuvāhinībha- kumbhasthalīdalanatīkṣṇagadādharasya| + bhīmasya kopaśikhinā yudhi pārthapattri- caṇḍānilaiśca kuruvaṃśavanaṃ vinaṣṭam|| 14 || + +

idaṃ suyodhanaśibiram| iha hi

+ + āvāsāḥ pārthivānāṃ surapurasadṛśāḥ svacchandavihitā + vistīrṇāḥ śastraśālā bahuvidhakaraṇaiḥ śastrairupacitāḥ| + heṣante mandurāsthāsturagavaraghaṭā bṛṃhanti kariṇa + aiśvaryaṃ sphītametatsvajanaparibhavādāsannavilayam|| 15 || + +

bhoḥ

+ + duṣṭavādī guṇadveṣī śaṭhaḥ svajananirdayaḥ| + suyodhano hi māṃ dṛṣṭvā naiva kāryaṃ kariṣyati|| 16 || + +

bho bādarāyaṇa kiṃ praveṣṭavyam|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

atha kimatha kim| praveṣṭumarhati padmanābhaḥ|

+
+ + + vāsudevaḥ + praviśya| +

kathaṃ kathaṃ māṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ saṃbhrameṇa| svairamāsatāṃ bhavantaḥ|

+
-

duryodhanaḥ

- -

kathaṃ kathaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ saṃbhrameṇa| + + duryodhanaḥ +

kathaṃ kathaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ saṃbhrameṇa| smaraṇīyaḥ pūrvamāśrāvito daṇḍaḥ| nanvahamājñaptā|

- -

vāsudevaḥ

- -

upagamya|bhoḥ suyodhana kimāsse|

- -

duryodhanaḥ

- -

āsanātpatitvātmagatam|suvyaktaṃ prāpta eva keśavaḥ|

- -

utsāhena matiṃ kṛtvāpyāsīno.asmi samāhitaḥ| keśavasya prabhāvena -calito.asmyāsanādaham|| 17||

- -

aho bahumāyo.ayaṃ dūtaḥ|prakāśam|bho dūta etadāsanamāsyatām|

- -

vāsudevaḥ

- -

ācārya āsyatāṃ| gāṅgeyapramukhā rājānaḥ svairamāsatāṃ bhavantaḥ| -vayamapyupaviśāmaḥ|upaviśya|aho darśanīyo.ayaṃ citrapaṭaḥ| mā tāvat| + + + + vāsudevaḥ + upagamya| +

bhoḥ suyodhana kimāsse|

+ + + + duryodhanaḥ + āsanātpatitvātmagatam| +

suvyaktaṃ prāpta eva keśavaḥ|

+ + utsāhena matiṃ kṛtvāpyāsīno'asmi samāhitaḥ| + keśavasya prabhāvena calito'asmyāsanādaham|| 17 || + +

aho bahumāyo'ayaṃ dūtaḥ|prakāśambho dūta etadāsanamāsyatām|

+
+ + + vāsudevaḥ +

ācārya āsyatāṃ| gāṅgeyapramukhā rājānaḥ svairamāsatāṃ bhavantaḥ| +vayamapyupaviśāmaḥ|upaviśyaaho darśanīyo'ayaṃ citrapaṭaḥ| mā tāvat| draupadīkeśāmbarākarṣaṇamatrālikhitam| aho nu khalu

- -

suyodhano.ayaṃ svajanāvamānaṃ parākramaṃ paśyati bāliśatvāt| ko nāma loke -svayamātmadoṣamudghāṭayennaṣṭaghṛṇaḥ sabhāsu|| 18||

- -

āḥ apanīyatāmeṣa citrapaṭaḥ|

- -

duryodhanaḥ

- -

bādarāyaṇa apanīyatāṃ kila citrapaṭaḥ|

- -

kāñcukīyaḥ

- -

yadājñāpayati maharājaḥ|apanayati|

- -

duryodhanaḥ

- -

bho dūta

- -

dharmātmajo vāyusutaśca bhīmo bhrātārjuno me tridaśendrasūnuḥ| yamau ca -tāvaśvisutau vinītau -sarve sabhṛtyāḥ kuśalopapannāḥ|| 19|| vāsudevaḥ

- -

sadṛśametadgāndhārīputrasya| atha kimatha kim| kuśalinaḥ sarve| bhavato rājye + + suyodhano'ayaṃ svajanāvamānaṃ parākramaṃ paśyati bāliśatvāt| + ko nāma loke svayamātmadoṣamudghāṭayennaṣṭaghṛṇaḥ sabhāsu|| 18 || + +

āḥ apanīyatāmeṣa citrapaṭaḥ|

+
+ + + duryodhanaḥ +

bādarāyaṇa apanīyatāṃ kila citrapaṭaḥ|

+
+ + + kāñcukīyaḥ +

yadājñāpayati maharājaḥ|apanayati

+
+ + + duryodhanaḥ +

bho dūta

+ + dharmātmajo vāyusutaśca bhīmo bhrātārjuno me tridaśendrasūnuḥ| + yamau ca tāvaśvisutau vinītau sarve sabhṛtyāḥ kuśalopapannāḥ|| 19 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

sadṛśametadgāndhārīputrasya| atha kimatha kim| kuśalinaḥ sarve| bhavato rājye śarīre bāhyābhyantare ca kuśalamanāmayaṃ ca pṛṣṭvā vijñāpayanti yudhiṣṭhirādayaḥ pāṇḍavāḥ|

- -

anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ saṃpūrṇaḥ samayaḥ sa ca| asmākamapi dharmyaṃ -yaddāyādyaṃ -tadvibhajyatām|| 20||

- -

iti|

- -

duryodhanaḥ

- -

kathaṃ kathaṃ dāyādyamiti| bhoḥ

- -

vane pitṛvyo mṛgayāprasaṃgataḥ kṛtāparādho muniśāpamāptavān| tadāprabhṛtyeva sa -dāraniḥspṛhaḥ parātmajānāṃ pitṛtāṃ kathaṃ vrajet|| 21|| vāsudevaḥ

- -

purāvidaṃ bhavantaṃ pṛcchāmi|

- -

vicitravīryo viṣayī vipattiṃ kṣayeṇa yātaḥ punarambikāyām| vyāsena jāto -dhṛtarāṣṭra eva labheta -rājyaṃ janakaḥ kathaṃ te|| 22||

- -

mā mā bhavān|

- -

evaṃ parasparavirodhavivardhanena śīghraṃ bhavetkurukulaṃ nṛpa nāmaśeṣam| -tatkartumarhati -bhavānapakṛtya roṣaṃ yattvāṃ yudhiṣṭhiramukhāḥ praṇayādbruvanti|| 23||

- -

duryodhanaḥ

- -

bho dūta na jānāti bhavānrājyavyavahāram|

- -

rājyaṃ nāma nṛpātmajaiḥ sahṛdairjitvā ripūnbhujyate talloke na tu yācyate na tu -punardīnāya vā -dīyate| kāṅkṣā cennṛpatitvamāptumacirātkurvantu te sāhasaṃ svairaṃ vā praviśantu -śāntamatibhirjuṣṭaṃ śamāyāśramam|| 24|| vāsudevaḥ

- -

bhoḥ suyodhana alaṃ bandhujane paruṣamabhidhātum|

- -

puṇyasaṃcayaprāptāmadhigamya nṛpaśriyam| vañcayedyaḥ suhṛdbandhūnsa -bhavedviphalaśramaḥ|| 25|| duryodhanaḥ

- -

bho dūta

- -

syālaṃ tava gurorbhūpaṃ kaṃsaṃ na te dayā| kathamasmākamevaṃ syātteṣu -nityāpakāriṣu|| 26||

- -

vāsudevaḥ

- -

alaṃ tanmaddoṣato jñātum| -kṛtvā putraviyogārtāṃ bahuśo jananīṃ mama| vṛddhaṃ svapitaraṃ baddhvā hato.ayaṃ -mṛtyunā -svayam|| 27|| duryodhanaḥ

- -

sarvathā vañcitastvayā kaṃsaḥ| alamātmastavena| na śauryametat| paśya|

- -

jāmātṛnāśavyasanābhitapte roṣābhibhūte magadheśvare.atha| palāyamānasya -bhayāturasya -śauryaṃ tadetatkva gataṃ tavāsīt|| 28|| vāsudevaḥ

- -

bhoḥ suyodhana deśakālāvasthāpekṣitaṃ khalu śauryaṃ nayānugāminām| iha + + anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ saṃpūrṇaḥ samayaḥ sa ca| + asmākamapi dharmyaṃ yaddāyādyaṃ tadvibhajyatām|| 20 || + +

iti|

+
+ + + duryodhanaḥ +

kathaṃ kathaṃ dāyādyamiti| bhoḥ

+ + vane pitṛvyo mṛgayāprasaṃgataḥ kṛtāparādho muniśāpamāptavān| + tadāprabhṛtyeva sa dāraniḥspṛhaḥ parātmajānāṃ pitṛtāṃ kathaṃ vrajet|| 21 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

purāvidaṃ bhavantaṃ pṛcchāmi|

+ + vicitravīryo viṣayī vipattiṃ kṣayeṇa yātaḥ punarambikāyām| + vyāsena jāto dhṛtarāṣṭra eva labheta rājyaṃ janakaḥ kathaṃ te|| 22 || + +

mā mā bhavān|

+ + evaṃ parasparavirodhavivardhanena śīghraṃ bhavetkurukulaṃ nṛpa nāmaśeṣam| + tatkartumarhati bhavānapakṛtya roṣaṃ yattvāṃ yudhiṣṭhiramukhāḥ praṇayādbruvanti|| 23 || + +
+ + + duryodhanaḥ +

bho dūta na jānāti bhavānrājyavyavahāram|

+ + rājyaṃ nāma nṛpātmajaiḥ sahṛdairjitvā ripūnbhujyate + talloke na tu yācyate na tu punardīnāya vā dīyate| + kāṅkṣā cennṛpatitvamāptumacirātkurvantu te sāhasaṃ + svairaṃ vā praviśantu śāntamatibhirjuṣṭaṃ śamāyāśramam|| 24 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

bhoḥ suyodhana alaṃ bandhujane paruṣamabhidhātum|

+ + puṇyasaṃcayaprāptāmadhigamya nṛpaśriyam| + vañcayedyaḥ suhṛdbandhūnsa bhavedviphalaśramaḥ|| 25 || + +
+ + + duryodhanaḥ +

bho dūta

+ + syālaṃ tava gurorbhūpaṃ kaṃsaṃ na te dayā| + kathamasmākamevaṃ syātteṣu nityāpakāriṣu|| 26 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

alaṃ tanmaddoṣato jñātum|

+ + kṛtvā putraviyogārtāṃ bahuśo jananīṃ mama| + vṛddhaṃ svapitaraṃ baddhvā hato'ayaṃ mṛtyunā svayam|| 27 || + +
+ + + duryodhanaḥ +

sarvathā vañcitastvayā kaṃsaḥ| alamātmastavena| na śauryametat| paśya|

+ + jāmātṛnāśavyasanābhitapte roṣābhibhūte magadheśvare'atha| + palāyamānasya bhayāturasya śauryaṃ tadetatkva gataṃ tavāsīt|| 28 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

bhoḥ suyodhana deśakālāvasthāpekṣitaṃ khalu śauryaṃ nayānugāminām| iha tiṣṭhatu tāvadasmadgataḥ parihāsaḥ| svakāryamanuṣṭhīyatām|

- -

kartavyo bhrātṛṣu sneho vismartavyā guṇetarāḥ| saṃbandho bandhubhiḥ -śreyānlokayorubhayorapi||

- -

29|| duryodhanaḥ devātmajairmanuṣyāṇāṃ kathaṃ vā bandhutā bhavet| -piṣṭapeṣaṇametāvatparyāptaṃ chidyatāṃ kathā|| 30|| vāsudevaḥ

- -

ātmagatam|

- -

prasādyamānaḥ sāmnāyaṃ na svabhāvaṃ vimuñcati| hanta saṃkṣobhayāmyenaṃ -vacobhiḥ -paruṣākṣaraiḥ|| 31||

- -

prakāśam|bhoḥ suyodhana kiṃ na jānīṣe.arjunasya balaparākramam|

- -

duryodhanaḥ

- -

na jāne|

- -

vāsudevaḥ

- -

bhoḥ śrūyatām|

- -

kairātaṃ vapurāsthitaḥ paśupatiryuddhena saṃtoṣito vahneḥ khāṇḍavamaśnataḥ -sumahatī vṛṣṭiḥ -śaraiśchāditā| devendrārtikarā nivātakavacā nītāḥ kṣayaṃ līlayā nanvekena tadā -virāṭanagare -bhīṣmādayo nirjitāḥ|| 32||

- -

api ca tavāpi pratyakṣamaparaṃ kathayāmi|

- -

nanu tvaṃ citrasenena nīyamāno nabhastalam| vikrośanghoṣayātrāyāṃ phalgunenaiva -mokṣitaḥ|| 33||

- -

kiṃ bahunā|

- -

dātumarhasi madvākyādrājyārdhaṃ dhṛtarāṣṭraja| anyathā sāgarāntāṃ gāṃ hariṣyanti -hi -pāṇḍavāḥ|| 34|| duryodhanaḥ

- -

kathaṃ kathaṃ| hariṣyanti hi pāṇḍavāḥ|

- -

praharati yadi yuddhe māruto bhīmarūpī praharati yadi sākṣātpārtharūpeṇa śakraḥ| -paruṣavacanadakṣa tvadvacobhirna dāsye tṛṇamapi pitṛbhukte vīryagupte svarājye||

- -

35|| vāsudevaḥ

- -

bhoḥ kurukulakalaṅkabhūta ayaśolubdha vayaṃ kila tṛṇāntarābhibhāṣakāḥ|

- -

duryodhanaḥ

- -

bho gopālaka tṛṇānyabhibhāṣyo bhavān|

- -

avadhyāṃ pramadāṃ hatvā hayaṃ govṛṣameva ca| mallānapi sunirlajjo vaktumicchasi -sādhubhiḥ||

- -

36|| vāsudevaḥ

- -

bhoḥ suyodhana nanu kṣipasi mām|

- -

duryodhanaḥ

- -

nanu satyamevaitat|

- -

vāsudevaḥ

- -

gacchāmi tāvat|

- -

duryodhanaḥ

- -

gaccha gaccha paśukhuroddhatareṇurūpitāṅgo vrajameva| viphalīkṛtaḥ kālaḥ|

- -

vāsudevaḥ

- -

evamastu| na vayamanuktasaṃdeśā gantumicchāmaḥ| tadākarṇyatāṃ yudhiṣṭhirasya + + kartavyo bhrātṛṣu sneho vismartavyā guṇetarāḥ| + saṃbandho bandhubhiḥ śreyānlokayorubhayorapi|| 29 || + + + + + duryodhanaḥ + + devātmajairmanuṣyāṇāṃ kathaṃ vā bandhutā bhavet| + piṣṭapeṣaṇametāvatparyāptaṃ chidyatāṃ kathā|| 30 || + + + + + vāsudevaḥ + ātmagatam| + + prasādyamānaḥ sāmnāyaṃ na svabhāvaṃ vimuñcati| + hanta saṃkṣobhayāmyenaṃ vacobhiḥ paruṣākṣaraiḥ|| 31 || + + >prakāśam +

bhoḥ suyodhana kiṃ na jānīṣe'arjunasya balaparākramam|

+
+ + + duryodhanaḥ +

na jāne|

+
+ + + vāsudevaḥ +

bhoḥ śrūyatām|

+ + kairātaṃ vapurāsthitaḥ paśupatiryuddhena saṃtoṣito + vahneḥ khāṇḍavamaśnataḥ sumahatī vṛṣṭiḥ śaraiśchāditā| + devendrārtikarā nivātakavacā nītāḥ kṣayaṃ līlayā + nanvekena tadā virāṭanagare bhīṣmādayo nirjitāḥ|| 32 || + +

api ca tavāpi pratyakṣamaparaṃ kathayāmi|

+ + nanu tvaṃ citrasenena nīyamāno nabhastalam| + vikrośanghoṣayātrāyāṃ phalgunenaiva mokṣitaḥ|| 33 || + +

kiṃ bahunā|

+ + dātumarhasi madvākyādrājyārdhaṃ dhṛtarāṣṭraja| + anyathā sāgarāntāṃ gāṃ hariṣyanti hi pāṇḍavāḥ|| 34 || + +
+ + + duryodhanaḥ +

kathaṃ kathaṃ| hariṣyanti hi pāṇḍavāḥ|

+ + praharati yadi yuddhe māruto bhīmarūpī + praharati yadi sākṣātpārtharūpeṇa śakraḥ| + paruṣavacanadakṣa tvadvacobhirna dāsye + tṛṇamapi pitṛbhukte vīryagupte svarājye|| 35 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

bhoḥ kurukulakalaṅkabhūta ayaśolubdha vayaṃ kila tṛṇāntarābhibhāṣakāḥ|

+
+ + + duryodhanaḥ +

bho gopālaka tṛṇānyabhibhāṣyo bhavān|

+ + avadhyāṃ pramadāṃ hatvā hayaṃ govṛṣameva ca| + mallānapi sunirlajjo vaktumicchasi sādhubhiḥ|| 36 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

bhoḥ suyodhana nanu kṣipasi mām|

+
+ + + duryodhanaḥ +

nanu satyamevaitat|

+
+ + + vāsudevaḥ +

gacchāmi tāvat|

+
+ + + duryodhanaḥ +

gaccha gaccha paśukhuroddhatareṇurūpitāṅgo vrajameva| viphalīkṛtaḥ kālaḥ|

+
+ + + vāsudevaḥ +

evamastu| na vayamanuktasaṃdeśā gantumicchāmaḥ| tadākarṇyatāṃ yudhiṣṭhirasya saṃdeśaḥ|

- -

duryodhanaḥ

- -

āḥ abhāṣyastvam|

- -

ahamavadhṛtapāṇḍarātapatro dvijavarahastadhṛtāmbusiktamūrdhā| -avanatanṛpamaṇḍalānuyātraiḥ -saha kathayāmi bhavadvidhairna bhāṣe|| 37|| vāsudevaḥ

- -

na vyāharati kila māṃ suyodhanaḥ| bhoḥ

- -

śaṭha bāndhavaniḥsneha kāka kekara piṅgala| -tvadarthātkuruvaṃśo.ayamacirānnāśameṣyati|| 38||

- -

bho bho rājānaḥ gacchāmastāvat|

- -

duryodhanaḥ

- -

kathaṃ yāsyati kila keśavaḥ| duḥśāsana durmarṣaṇa durmukha durbuddhe + + + + duryodhanaḥ +

āḥ abhāṣyastvam|

+ + ahamavadhṛtapāṇḍarātapatro dvijavarahastadhṛtāmbusiktamūrdhā| + avanatanṛpamaṇḍalānuyātraiḥ saha kathayāmi bhavadvidhairna bhāṣe|| 37 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

na vyāharati kila māṃ suyodhanaḥ| bhoḥ

+ + śaṭha bāndhavaniḥsneha kāka kekara piṅgala| + tvadarthātkuruvaṃśo'ayamacirānnāśameṣyati|| 38 || + +

bho bho rājānaḥ gacchāmastāvat|

+
+ + + duryodhanaḥ +

kathaṃ yāsyati kila keśavaḥ| duḥśāsana durmarṣaṇa durmukha durbuddhe duṣṭeśvara dūtasamudācāramatikrāntaḥ keśavo badhyatām| kathamaśaktāḥ| duḥśāsana na samarthaḥ khalvasi|

- -

karituraganihantā kaṃsahantā sa kṛṣṇaḥ paśupakulanivāsādānujīvyānabhijñaḥ| -hṛtabhujabalavīryaḥ pārthivānāṃ samakṣaṃ svavacanakṛtadoṣo badhyatāmeṣa -śīghram|| 39||

- -

ayamaśaktaḥ| mātula badhyatāmayaṃ keśavaḥ| kathaṃ parāṅmukhaḥ patati| bhavatu| + + karituraganihantā kaṃsahantā sa kṛṣṇaḥ + paśupakulanivāsādānujīvyānabhijñaḥ| + hṛtabhujabalavīryaḥ pārthivānāṃ samakṣaṃ + svavacanakṛtadoṣo badhyatāmeṣa śīghram|| 39 || + +

ayamaśaktaḥ| mātula badhyatāmayaṃ keśavaḥ| kathaṃ parāṅmukhaḥ patati| bhavatu| ahameva -pāśairbadhnāmi|pāśamudyamyopasarpati|

- -

vāsudevaḥ

- -

kathaṃ baddhukāmo māṃ kila suyodhanaḥ| bhavatu| suyodhanasya sāmarthyaṃ -paśyāmi|viśvarūpamāsthitaḥ|

- -

duryodhanaḥ

- -

bho dūta

- -

sṛjasi yadi samantāddevamāyāḥ svamāyāḥ praharasi yadi vā tvaṃ durnivāraiḥ -surāstraiḥ| -hayagajavṛṣabhāṇāṃ pātanājjātadarpo narapatigaṇamadhye badhyase tvaṃ mayādya||

- -

40||

- -

āḥ tiṣṭhedānīm| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| aho hrasvatvaṃ keśavasya| +pāśairbadhnāmi|pāśamudyamyopasarpati

+
+ + + vāsudevaḥ +

kathaṃ baddhukāmo māṃ kila suyodhanaḥ| bhavatu| suyodhanasya sāmarthyaṃ +paśyāmi|viśvarūpamāsthitaḥ

+
+ + + duryodhanaḥ +

bho dūta

+ + sṛjasi yadi samantāddevamāyāḥ svamāyāḥ + praharasi yadi vā tvaṃ durnivāraiḥ surāstraiḥ| + hayagajavṛṣabhāṇāṃ pātanājjātadarpo + narapatigaṇamadhye badhyase tvaṃ mayādya|| 40 || + +

āḥ tiṣṭhedānīm| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| aho hrasvatvaṃ keśavasya| āḥ tiṣṭhedānīm| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| aho dīrghatvaṃ keśavasya| kathaṃ na @@ -815,186 +936,232 @@ kariṣye| bhavatu dṛṣṭam| bho bho rājānaḥ ekenaikaḥ keśavo badhyatām| kathaṃ svayameva pāśairbaddhāḥ patanti rājānaḥ| sādhu bho jambhaka sādhu|

- -

matkārmukodaraviniḥsṛtabāṇajālai- rviddhaṃ kṣaratkṣatajarañjitasarvagātram| -paśyantu -pāṇḍutanayāḥ śibiropanītaṃ tvāṃ bāṣparuddhanayanāḥ pariniśvasantaḥ|| 41||

- -

niṣkrāntaḥ| -vāsudevaḥ

- -

bhavatu pāṇḍavānāṃ kāryamahameva sādhayāmi| bhoḥ sudarśana itastāvat|

- -

tataḥ praviśati sudarśanaḥ| sudarśanaḥ

- -

eṣa bhoḥ|

- -

śrutvā giraṃ bhagavato vipulaprasādā- nnirdhāvito.asmi parivāritatoyadaughaḥ| -kasminkhalu -prakupitaḥ kamalāyatākṣaḥ kasyādya mūrdhani mayā pravijṛmbhitavyam|| 42||

- -

kva nu khalu bhagavānnārāyaṇaḥ|

- -

avyaktādiracintyātmā lokasaṃrakṣaṇodyataḥ| eko.anekavapuḥ -śrīmāndviṣadbalaniṣūdanaḥ|| 43||

- -

vilokya|aye ayaṃ bhagavānhastinapuradvāre dūtasamudācāreṇopasthitaḥ| kutaḥ + + matkārmukodaraviniḥsṛtabāṇajālai- + rviddhaṃ kṣaratkṣatajarañjitasarvagātram| + paśyantu pāṇḍutanayāḥ śibiropanītaṃ + tvāṃ bāṣparuddhanayanāḥ pariniśvasantaḥ|| 41 || + + niṣkrāntaḥ + + + + vāsudevaḥ +

bhavatu pāṇḍavānāṃ kāryamahameva sādhayāmi| bhoḥ sudarśana itastāvat|

+ tataḥ praviśati sudarśanaḥ +
+ + + sudarśanaḥ +

eṣa bhoḥ|

+ + śrutvā giraṃ bhagavato vipulaprasādā- + nnirdhāvito'asmi parivāritatoyadaughaḥ| + kasminkhalu prakupitaḥ kamalāyatākṣaḥ + kasyādya mūrdhani mayā pravijṛmbhitavyam|| 42 || + +

kva nu khalu bhagavānnārāyaṇaḥ|

+ + avyaktādiracintyātmā lokasaṃrakṣaṇodyataḥ| + eko'anekavapuḥ śrīmāndviṣadbalaniṣūdanaḥ|| 43 || + +

vilokyaaye ayaṃ bhagavānhastinapuradvāre dūtasamudācāreṇopasthitaḥ| kutaḥ khalvāpaḥ kutaḥ -khalvāpaḥ| bhagavati ākāśagaṅge āpastāvat| hanta sravati|ācamyopasṛtya|jayatu -bhagavānnārāyaṇaḥ|praṇamati|

- -

vāsudevaḥ

- -

sudarśana apratihataparākramo bhava|

- -

sudarśanaḥ

- -

anugṛhīto.asmi|

- -

vāsudevaḥ

- -

diṣṭyā bhavānkarmakāle prāptaḥ|

- -

sudarśanaḥ

- -

kathaṃ kathaṃ karmakāla iti| ājñāpayatu bhagavānājñāpayatu|

- -

kiṃ merumandarakulaṃ parivartayāmi saṃkṣobhayāmi sakalaṃ makarālayaṃ vā| -nakṣatravaṃśamakhilaṃ bhuvi pātayāmi nāśakyamasti mama deva tava prasādāt|| 44||

- -

vāsudevaḥ

- -

bhoḥ sudarśana itastāvat| bhoḥ suyodhana

- -

yadi lavaṇajalaṃ vā kandaraṃ vā girīṇāṃ grahagaṇacaritaṃ vā vāyumārgaṃ prayāsi| -mama -bhujabalayogaprāptasaṃjātavegaṃ bhavatu capala cakraṃ kālacakraṃ tavādya|| 45||

- -

sudarśanaḥ

- -

bhoḥ suyodhanahataka tiṣṭha tiṣṭha|punarvicārya|prasīdatu bhagavānnārāyṇaḥ|

- -

mahībhārāpanayanaṃ kartuṃ jātasya bhūtale| asminnevaṃ gate deva nanu -syādviphalaśramaḥ|| 46||

- -

vāsudevaḥ

- -

sudarśana roṣātsamudācāro nāvekṣitaḥ| gamyatāṃ svanilayameva|

- -

sudarśanaḥ

- -

yadājñāpayati bhagavānnārāyaṇaḥ| kathaṃ kathaṃ gopālaka iti| tricaraṇātikrāntatriloko +khalvāpaḥ| bhagavati ākāśagaṅge āpastāvat| hanta sravati|ācamyopasṛtyajayatu +bhagavānnārāyaṇaḥ|praṇamati

+
+ + + vāsudevaḥ +

sudarśana apratihataparākramo bhava|

+
+ + + sudarśanaḥ +

anugṛhīto'asmi|

+
+ + + vāsudevaḥ +

diṣṭyā bhavānkarmakāle prāptaḥ|

+
+ + + sudarśanaḥ +

kathaṃ kathaṃ karmakāla iti| ājñāpayatu bhagavānājñāpayatu|

+ + kiṃ merumandarakulaṃ parivartayāmi + saṃkṣobhayāmi sakalaṃ makarālayaṃ vā| + nakṣatravaṃśamakhilaṃ bhuvi pātayāmi + nāśakyamasti mama deva tava prasādāt|| 44 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

bhoḥ sudarśana itastāvat| bhoḥ suyodhana

+ + yadi lavaṇajalaṃ vā kandaraṃ vā girīṇāṃ + grahagaṇacaritaṃ vā vāyumārgaṃ prayāsi| + mama bhujabalayogaprāptasaṃjātavegaṃ + bhavatu capala cakraṃ kālacakraṃ tavādya|| 45 || + +
+ + + sudarśanaḥ +

bhoḥ suyodhanahataka tiṣṭha tiṣṭha|punarvicārya|prasīdatu bhagavānnārāyṇaḥ|

+ + mahībhārāpanayanaṃ kartuṃ jātasya bhūtale| + asminnevaṃ gate deva nanu syādviphalaśramaḥ|| 46 || + +
+ + + vāsudevaḥ +

sudarśana roṣātsamudācāro nāvekṣitaḥ| gamyatāṃ svanilayameva|

+
+ + + sudarśanaḥ +

yadājñāpayati bhagavānnārāyaṇaḥ| kathaṃ kathaṃ gopālaka iti| tricaraṇātikrāntatriloko nārāyaṇaḥ khalvatra bhagavān| śaraṇaṃ vrajantu bhavantaḥ| yāvadgacchāmi| aye etadbhagavadāyudhavaraṃ śārṅgaṃ prāptam|

- -

tanumṛdulalitāṅgaṃ strīsvabhāvopapannaṃ harikaradhṛtamadhyaṃ -śatrusaṃghaikakālaḥ| -kanakakhacitapṛṣṭhaṃ bhāti kṛṣṇasya pārśve navasaliladapārśve cāruvidyullekheva||

- -

47||

- -

bho bhoḥ śārṅga praśāntaroṣo bhagavānnārāyaṇaḥ| gamyatāṃ svanilayameva| hanta + + tanumṛdulalitāṅgaṃ strīsvabhāvopapannaṃ + harikaradhṛtamadhyaṃ śatrusaṃghaikakālaḥ| + kanakakhacitapṛṣṭhaṃ bhāti kṛṣṇasya pārśve + navasaliladapārśve cāruvidyullekheva|| 47 || + +

bho bhoḥ śārṅga praśāntaroṣo bhagavānnārāyaṇaḥ| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| yāvadgacchāmi| aye iyaṃ kaumodakī prāptā|

- -

maṇikanakavicitrā citramālottarīyā suraripugaṇagātradhvaṃsane jātatṛṣṇā| -girivarataṭarūpā -durnivārātivīryā vrajati nabhasi śīghraṃ meghavṛndānuyātrā|| 48||

- -

he kaumodaki praśāntaroṣo bhagavānnārāyaṇaḥ| hanta nivṛttā| yāvadgacchāmi| aye + + maṇikanakavicitrā citramālottarīyā + suraripugaṇagātradhvaṃsane jātatṛṣṇā| + girivarataṭarūpā durnivārātivīryā + vrajati nabhasi śīghraṃ meghavṛndānuyātrā|| 48 || + +

he kaumodaki praśāntaroṣo bhagavānnārāyaṇaḥ| hanta nivṛttā| yāvadgacchāmi| aye ayaṃ pāñcajanyaḥ prāptaḥ|

- -

pūrṇendukundakumudodarahāragauro nārāyaṇānanasarojakṛtaprasādaḥ| yasya svanaṃ -pralayasāgaraghoṣatulyaṃ garbhā niśamya nipatantyasurāṅganānām|| 49||

- -

he pāñcajanya praśāntaroṣo bhagavān| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| aye + + pūrṇendukundakumudodarahāragauro + nārāyaṇānanasarojakṛtaprasādaḥ| + asya svanaṃ pralayasāgaraghoṣatulyaṃ + garbhā niśamya nipatantyasurāṅganānām|| 49 || + +

he pāñcajanya praśāntaroṣo bhagavān| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| aye nandakāsiḥ prāptaḥ|

- -

vanitāvigraho yuddhe mahāsurabhayaṃkaraḥ| prayāti gagane śīghraṃ maholkeva -vibhātyayam|| 50||

- -

he nandaka praśāntaroṣo bhagavān| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| + + vanitāvigraho yuddhe mahāsurabhayaṃkaraḥ| + prayāti gagane śīghraṃ maholkeva vibhātyayam|| 50 || + +

he nandaka praśāntaroṣo bhagavān| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| yāvadgacchāmi| aye etāni bhagavadāyudhavarāṇi|

- -

so.ayaṃ khaḍgaḥ kharāṃśorapahasitatanuḥ svaiḥ karairnandakākhyaḥ seyaṃ -kaumodakī yā -suraripukaṭhinoraḥsthalakṣodadakṣā| saiṣā śārṅgābhidhānā pralayaghanaravajyāravā -cāpayaṣṭiḥ so.ayaṃ gambhīraghoṣaḥ śaśikaraviśadaḥ śaṅkharāṭpāñcajanyaḥ|| 51|| he -śārṅga kaumodaki pāñcajanya daityāntakṛnnandaka śatruvahne| praśāntaroṣo -bhagavānmurāriḥ -svasthānamevātra hi gaccha tāvat|| 52||

- -

hanta nivṛttāḥ| yāvadgacchāmi| aye atyuddhūto vāyuḥ| atitapatyādityaḥ| calitāḥ + + so'ayaṃ khaḍgaḥ kharāṃśorapahasitatanuḥ svaiḥ karairnandakākhyaḥ + seyaṃ kaumodakī yā suraripukaṭhinoraḥsthalakṣodadakṣā| + saiṣā śārṅgābhidhānā pralayaghanaravajyāravā cāpayaṣṭiḥ + so'ayaṃ gambhīraghoṣaḥ śaśikaraviśadaḥ śaṅkharāṭpāñcajanyaḥ|| 51 || + + + he śārṅga kaumodaki pāñcajanya + daityāntakṛnnandaka śatruvahne| + praśāntaroṣo bhagavānmurāriḥ + svasthānamevātra hi gaccha tāvat|| 52 || + +

hanta nivṛttāḥ| yāvadgacchāmi| aye atyuddhūto vāyuḥ| atitapatyādityaḥ| calitāḥ parvatāḥ| kṣubdhāḥ sāgarāḥ| patitā vṛkṣāḥ| bhrāntā meghāḥ| pralīnā vāsukiprabhṛtayo bhujaṃgeśvarāḥ| kiṃ nu khalvidam| aye ayaṃ bhagavato vāhanaḥ garuḍaḥ prāptaḥ|

- -

surāsurāṇāṃ parikhedalabdhaṃ yenāmṛtaṃ mātṛvimokṣaṇārthaṃ| -ācchinnamāsīddviṣato -murārestvāmudvahāmīti varo.api dattaḥ|| 53||

- -

he kāśyapapriyasuta garuḍa praśāntaroṣo bhagavāndevadeveśaḥ| gamyatāṃ + + surāsurāṇāṃ parikhedalabdhaṃ yenāmṛtaṃ mātṛvimokṣaṇārthaṃ| + ācchinnamāsīddviṣato murārestvāmudvahāmīti varo'api dattaḥ|| 53 || + +

he kāśyapapriyasuta garuḍa praśāntaroṣo bhagavāndevadeveśaḥ| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| yāvadgacchāmi|

- -

ete sthitā viyati kiṃnarayakṣasiddhāḥ devāśca saṃbhramacalanmukuṭottamāṅgāḥ| -ruṣṭe.acyute -vigatakāntiguṇāḥ praśāntaṃ śrutvā śrayanti sadanāni nivṛttatāpāḥ|| 54||

- -

yāvadahamapi kāntāṃ meruguhāmeva yāsyāmi|

- -

niṣkrāntaḥ| vāsudevaḥ

- -

yāvadahamapi pāṇḍavaśibirameva yāsyāmi|

- -

nepathye|

+ + ete sthitā viyati kiṃnarayakṣasiddhāḥ + devāśca saṃbhramacalanmukuṭottamāṅgāḥ| + ruṣṭe'acyute vigatakāntiguṇāḥ praśāntaṃ + śrutvā śrayanti sadanāni nivṛttatāpāḥ|| 54 || + +

yāvadahamapi kāntāṃ meruguhāmeva yāsyāmi|

+ niṣkrāntaḥ| +
+ + + vāsudevaḥ +

yāvadahamapi pāṇḍavaśibirameva yāsyāmi|

+
+ +nepathye

na khalu na khalu gantavyam|

-

vāsudevaḥ

- -

aye vṛddharājasvara iva| bho rājan eṣa sthito.asmi|

- -

tataḥ praviśati dhṛtarāṣṭraḥ| dhṛtarāṣṭraḥ

- -

kva nu khalu bhagavānnārāyaṇaḥ| kva nu khalu bhagavānpāṇḍavaśreyaskaraḥ| kva nu + + vāsudevaḥ +

aye vṛddharājasvara iva| bho rājan eṣa sthito'asmi|

+ tataḥ praviśati dhṛtarāṣṭraḥ + + + + dhṛtarāṣṭraḥ +

kva nu khalu bhagavānnārāyaṇaḥ| kva nu khalu bhagavānpāṇḍavaśreyaskaraḥ| kva nu khalu bhagavānviprapriyaḥ| kva nu khalu bhagavāndevakīnandanaḥ|

- -

mama putrāparādhāttu śārṅgapāṇe tavādhunā| etanme tridaśādhyākṣa pādayoḥ -patitaṃ -śiraḥ|| 55|| patati| vāsudevaḥ

- -

hā dhik| patito.atrabhavān| uttiṣṭhottiṣṭha|

- -

dhṛtarāṣṭraḥ

- -

anugṛhīto.asmi| bhagavan idamarghyaṃ pādyaṃ ca pratigṛhyatām|

- -

vāsudevaḥ

- -

sarvaṃ gṛhṇāmi| kiṃ te bhūyaḥ priyamupaharāmi|

- -

dhṛtarāṣṭraḥ

- -

yadi me bhagavānprasannaḥ kimataḥ paramicchāmi|

- -

vāsudevaḥ

- -

gacchatu bhavānpunardarśanāya|

- -

dhṛtarāṣṭraḥ

- -

yadājñāpayati bhagavannārāyaṇaḥ|

- -

niṣkrāntaḥ| bharatavākyam| imāṃ sāgaraparyantāṃ himavadvindhyakuṇḍalām| -mahīmekātapatrāṅkāṃ rājasiṃhaḥ praśāstu naḥ|| 56|| niṣkrāntāḥ sarve| dūtavākyaṃ -samāptam| -ka iti| tricaraṇātikrāntatriloko -nārāyaṇaḥ khalvatra bhagavān| śaraṇaṃ vrajantu bhavantaḥ| yāvadga

+ + mama putrāparādhāttu śārṅgapāṇe tavādhunā| + etanme tridaśādhyākṣa pādayoḥ patitaṃ śiraḥ|| 55 || + +
+ +patati + + + vāsudevaḥ +

hā dhik| patito'atrabhavān| uttiṣṭhottiṣṭha|

+
+ + + dhṛtarāṣṭraḥ +

anugṛhīto'asmi| bhagavan idamarghyaṃ pādyaṃ ca pratigṛhyatām|

+
+ + + vāsudevaḥ +

sarvaṃ gṛhṇāmi| kiṃ te bhūyaḥ priyamupaharāmi|

+
+ + + dhṛtarāṣṭraḥ +

yadi me bhagavānprasannaḥ kimataḥ paramicchāmi|

+
+ + + vāsudevaḥ +

gacchatu bhavānpunardarśanāya|

+
+ + + dhṛtarāṣṭraḥ +

yadājñāpayati bhagavannārāyaṇaḥ|

+
+ +niṣkrāntaḥ +

bharatavākyam

+ +imāṃ sāgaraparyantāṃ himavadvindhyakuṇḍalām| +mahīmekātapatrāṅkāṃ rājasiṃhaḥ praśāstu naḥ|| 56 || + +niṣkrāntāḥ sarvet + +|| dūtavākyaṃsamāptam || +ka iti| tricaraṇātikrāntatriloko nārāyaṇaḥ khalvatra bhagavān| śaraṇaṃ vrajantu bhavantaḥ| yāvadga