From 6d1df61b2029f611f380e8cd21fc4122c418b43d Mon Sep 17 00:00:00 2001 From: Evgenii Lepikhin Date: Sun, 14 Dec 2025 17:07:41 +0300 Subject: [PATCH] feat: Added support for Kyrgyz language --- SUPPORTED_LANGUAGES.md | 1 + misc/alphabets/cyrillic.yml | 1 + misc/kyrgyz_corpus/fetch_wiki.sh | 51 ++ misc/kyrgyz_corpus/generate_trigrams.py | 77 ++ misc/kyrgyz_corpus/kyrgyz_corpus.txt | 1107 +++++++++++++++++++++++ misc/kyrgyz_corpus/trigrams.txt | 1 + misc/supported_languages.csv | 1 + src/alphabets/cyrillic.rs | 2 + src/lang.rs | 12 +- src/scripts/lang_mapping.rs | 3 +- src/trigrams/profiles.rs | 305 +++++++ tests/examples.json | 5 +- 12 files changed, 1561 insertions(+), 5 deletions(-) create mode 100755 misc/kyrgyz_corpus/fetch_wiki.sh create mode 100644 misc/kyrgyz_corpus/generate_trigrams.py create mode 100644 misc/kyrgyz_corpus/kyrgyz_corpus.txt create mode 100644 misc/kyrgyz_corpus/trigrams.txt diff --git a/SUPPORTED_LANGUAGES.md b/SUPPORTED_LANGUAGES.md index 0b91404..8c8fd97 100644 --- a/SUPPORTED_LANGUAGES.md +++ b/SUPPORTED_LANGUAGES.md @@ -78,3 +78,4 @@ and [documentation](https://docs.rs/whatlang/). | Tagalog | tgl | `Lang::Tgl` | | Armenian | hye | `Lang::Hye` | | Welsh | cym | `Lang::Cym` | +| Kyrgyz | kir | `Lang::Kir` | diff --git a/misc/alphabets/cyrillic.yml b/misc/alphabets/cyrillic.yml index 06fbbfb..9c71aeb 100644 --- a/misc/alphabets/cyrillic.yml +++ b/misc/alphabets/cyrillic.yml @@ -4,3 +4,4 @@ ukr: абвгдежзийклмнопрстуфхцчшщьюяєіїґ bel: абвгдежзйклмнопрстуфхцчшыьэюяёіў srp: абвгдежзиклмнопрстуфхцчшђјљњћџ mkd: абвгдежзиклмнопрстуфхцчшѓѕјљњќџ +kir: абвгдеёжзийклмнңоөпрстуүфхцчшщъыьэюя diff --git a/misc/kyrgyz_corpus/fetch_wiki.sh b/misc/kyrgyz_corpus/fetch_wiki.sh new file mode 100755 index 0000000..5562cca --- /dev/null +++ b/misc/kyrgyz_corpus/fetch_wiki.sh @@ -0,0 +1,51 @@ +#!/bin/bash +# Fetch Kyrgyz Wikipedia articles for trigram generation + +ARTICLES=( + "Кыргызстан" + "Кыргыз_тили" + "Бишкек" + "Ош" + "Тарых" + "Кыргыз_элинин_тарыхы" + "Манас" + "Ысык-Көл" + "Ала-Тоо" + "Кыргыз_маданияты" + "Түрк_тилдери" + "Ислам" + "Кыргыз_Республикасынын_Президенти" + "Музыка" + "Адабият" + "Саясат" + "Экономика" + "Билим_берүү" + "Табият" + "Спорт" +) + +OUTPUT_FILE="kyrgyz_corpus.txt" +> "$OUTPUT_FILE" + +for article in "${ARTICLES[@]}"; do + encoded=$(python3 -c "import urllib.parse; print(urllib.parse.quote('$article'))") + url="https://ky.wikipedia.org/w/api.php?action=query&titles=$encoded&prop=extracts&explaintext=true&format=json" + + content=$(curl -s -L -A "Mozilla/5.0 (compatible; WhatlangBot/1.0)" "$url" | python3 -c " +import sys, json +try: + data = json.load(sys.stdin) + pages = data.get('query', {}).get('pages', {}) + for page_id, page in pages.items(): + if 'extract' in page: + print(page['extract']) +except: + pass +") + if [ -n "$content" ]; then + echo "$content" >> "$OUTPUT_FILE" + echo "" >> "$OUTPUT_FILE" + fi +done + +echo "Corpus size: $(wc -c < "$OUTPUT_FILE") bytes" diff --git a/misc/kyrgyz_corpus/generate_trigrams.py b/misc/kyrgyz_corpus/generate_trigrams.py new file mode 100644 index 0000000..2c2b69e --- /dev/null +++ b/misc/kyrgyz_corpus/generate_trigrams.py @@ -0,0 +1,77 @@ +#!/usr/bin/env python3 +""" +Generate trigrams for Kyrgyz language from corpus. +Output format is compatible with whatlang-rs data.json +""" + +import re +from collections import Counter + + +def extract_trigrams(text: str, top_n: int = 300) -> str: + """ + Extract top N trigrams from text. + + Trigrams are extracted from words with space padding, similar to how + whatlang-rs processes text. For example, word "кыргыз" becomes " кыргыз " + and produces trigrams: " кы", "кыр", "ырг", "ргы", "гыз", "ыз ". + """ + # Lowercase the text + text = text.lower() + + # Remove punctuation and digits, keep letters and spaces + # Keep Cyrillic letters including Kyrgyz-specific ones: ң, ө, ү + text = re.sub(r'[^\w\s]', ' ', text) + text = re.sub(r'\d+', ' ', text) + text = re.sub(r'\s+', ' ', text) + + trigrams = Counter() + + for word in text.split(): + if len(word) < 1: + continue + # Add space padding around word + word = f' {word} ' + for i in range(len(word) - 2): + trigram = word[i:i+3] + # Only count trigrams with at least one letter + if any(c.isalpha() for c in trigram): + trigrams[trigram] += 1 + + # Get top N trigrams and format as pipe-separated string + top_trigrams = [t for t, _ in trigrams.most_common(top_n)] + return '|'.join(top_trigrams) + + +def main(): + # Read the corpus + with open('kyrgyz_corpus.txt', 'r', encoding='utf-8') as f: + text = f.read() + + print(f"Corpus size: {len(text)} characters") + + # Generate trigrams + trigram_str = extract_trigrams(text, 300) + + # Count how many trigrams we got + trigrams = trigram_str.split('|') + print(f"Generated {len(trigrams)} trigrams") + + # Show first 20 trigrams as sample + print("\nFirst 20 trigrams:") + for i, t in enumerate(trigrams[:20]): + print(f" {i+1}. '{t}'") + + # Save to file + with open('trigrams.txt', 'w', encoding='utf-8') as f: + f.write(trigram_str) + + print(f"\nTrigrams saved to trigrams.txt") + + # Also print the full string for easy copy-paste + print("\n--- Full trigram string for data.json ---") + print(trigram_str) + + +if __name__ == '__main__': + main() diff --git a/misc/kyrgyz_corpus/kyrgyz_corpus.txt b/misc/kyrgyz_corpus/kyrgyz_corpus.txt new file mode 100644 index 0000000..94436c1 --- /dev/null +++ b/misc/kyrgyz_corpus/kyrgyz_corpus.txt @@ -0,0 +1,1107 @@ +Кыргызстан, расмий түрдө ― Кыргыз Республикасы (КР) — Борбор Азиядагы мамлекет. Түндүктө Казакстан, батышта жана түштүк-батышта Өзбекстан, түштүк-батышта Тажикстан жана чыгышта Кытай менен чектешет. Кыргызстан ― басымдуу аймагы тоолуу аймактарды камтыган, деңизге чыга турчу жери жок өлкө. +Кыргызстан — унитардык, мамлекеттик башкарууга дин аралашпаган, президенттик мамлекет. +Борбор шаары — Бишкек, калк боюнча республиканын эң ири шаары. Туруктуу калкы 1 миллион адамдан ашат. +Өлкөдөгү туруктуу калктын саны 2021-жылдын башына карата баалоо боюнча 6,7 миллион ашуун адам түзөт. Кыргызстан 2020-жылдын башына карата бааланган калкы боюнча дүйнө жүзүндө 110 орунду ээлеген. 2015-жылдын 25-ноябрында 6 миллиончу кыргызстандык туулган. +Кыргызстандын аянты 199 951 км² түзөт. Суу бетинин аянты өлкөнүн аянтынан 4,4 % түзөт. +Социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр боюнча өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн катарына кирет. Кыргызстандын адамдын өнүгүү индекси 2019-жылдын жыйынтыгы боюнча 0,697 (орточо) түзүп, 138 изилденген өлкөлөрдүн арасынан 120 орунду ээлеген. Советтер Союзу кулагандан бери (1991-жылы) өлкөдөн эмгек миграция калыптанган. Кыргызстандын 700 миң ашуун жараны эмгек мигрант болууда. Эмгек мигранттардын негизги агымы Орусияга (2018-жылы 640 миң ашуун) кетет, ошондой эле Казакстанда, Түркияда жана АКШда иштегендер да көп. Алардын акча которуулары ИДӨнүн үчтөн биринен ашуун түзөт. Бул көрсөткүч боюнча өлкө дүйнөдө алдыңкы орундарды ээлейт. Акча которуулар өлкөдөгү жакырчылыкты азайтууга маанилүү салым кошот. +Кыргызстан 1992-жылдан тарта Бириккен Улуттар Уюмунун мүчөсү. Ошондой эле КМШ, ЕАЭБ, ЖККУ, ШКУ, ИКУ, Түрк кеңеши, ТҮРКСОЙ сыяктуу бир катар эл аралык уюмдардын мүчөсү. + + +== Этимология == +"Кыргызстан" ― өлкөнүн аталышы "кыргыз жери" дегенди билдирет. Ал "кыргыз" этнониме перс (фарс) тилинен алынган "стан" суффиксин кошуусу менен жаралган. +Кыргызстан өлкөнүн аталышы катары азыркы чек арадагы 1924-жылы негизделген чөйрөсү тууралу айтылат. Андан тышкары азыркы учурдагы анын чөйрөсүндөгү болуп турган жана социалдык, маданий, саясий орун басуучулук менен 1991-жылы түптөлгөн мамлекетти ― Кыргыз Республикасын да билдирген кыскача, расмий аталыш. + + +== Тарых == + +Кыргыздардын тарыхы XXII кылымдан (2200-жыл) ашуун убакыттан бери ар түрдүү маданияттарды жана дөөлөттөрдү камтыйт. Байыркы маданиятын сактоого жардам берип келип жаткан, анын бийик тоолуу жерде алыста жайгашканына карабастан, өлкө Улуу Жибек жолунда жана башка соода жана маданий каттамдардын алкагында бир нече улуу маданияттардын кесилишинде турган. Жайгашкан чөлкөмүндөгү аймактык ар кандай саясий, социалдык-экономикалык, аскердик жашоодо активдүү катышкан. + + +=== Байыркы мезгил === +Кыргызстандын аймагында адамзаттын ишкердигинин алгачкы издери баштапкы же төмөнкү палеолит дооруна барып такалат. Бул учур жөнүндө А. П. Окладников 1953-жылы Борбордук Тянь-Шандан, Он-Арча суусунун сол жээгинен тапкан таш куралы далилдеп турат. Бул таш куралын иштетүү техникасы анын даярдалган убактысын буга чейин 300 миң жыл мурда деп эсептөөгө мүмкүндүк берет. Ушуга окшоп жасалган курал Кыргызстандын түштүгүндө Кожо-Бакырган-Сайда табылган. +Энеолит доору Саймалы-Таш капчыгайындагы таштарга чегилип тартылган сүрөттөрдүн байыркы бөлүгүнөн көрүнөт. Бул орто кылымдарга чейинки энеолит жана коло доорунун ыйык саналган зор борбору. +Булактарга ылайык Борбор Азиянын мал баккан элдери биздин эрага чейинки I миң жылдыкта “сактар” деп аталган. Алар биздин эрага чейинки I миң жылдыкта Борбор Азиянын саясый окуяларында жигердүү роль ойногон жоокер уруулары болгон. +Биздин эрага чейинки III кылымда Борбор Азиянын территориясында гунндардын империясы өкүмдарлык кылып турган. Б. э. ч. 201-жылы Модэ (Маодунь) ал кезде Чыгыш Тянь-Шанда жайгашкан Гэгунь (Кыргыз) ээлигин баш ийдирген. Маодундун башкаруусу кыргыз элинин тарыхында баштапкы маанилүү окуя болгон: кытай жылнаамасында 201-жылы биринчи жолу “кыргыз” этноними эскертилет. +Сактардын жолун улоочулар усундар болушкан. Жети-Сууну, Жунгарияны жана Борбордук Тянь-Шанды ээлеп, алар мында байыркы мамлекеттердин бирин түптөшкөн. Усундун төбөлү Күнбаг (ккэ бир булактарда Күнбий) б. э. ч. 71-жылы Хан империясы менен бирдикте гунндарга кыйратуучу сокку урган. Ал убакта Кыргызстандын бир бөлүгү Фергана өрөөнүндөгү Даван мамлекетинин курамына кирген. Даван (байыркы перси булактары боюнча – Паркана) калкы жыш жайгашкан өлкө болгон. Өзгөчө Фергана жылкыларынын атагы алыска угулган. Кытай аларды өз атчандар аскери үчүн алганга умтулган. Б. э. ч. 104—99-жылдарда Давань Хан империясы менен күрөштө көз карандысыздыгын сактап калган. +VI кылымдын ортосунда Алтайда Түрк каганаты түзүлгөн (551—744). VI кылымдын 70-жылдарында ал күч-кубатка толуп турган. Ал Хингандан Түндүк Кавказдын түздүктөрүнө чейин, Енисейдин жогору жагынан Аму-Дарыясынын жогору жагына чейин созулуп жаткан аймакты ээлеген. 603-жылы Түрк державасын расмий түрдө Чыгыш жана Батыш каганаттарына бөлүү болгон. +Батыш Түрк каганаты (603—704) Чыгыш Түркстандан, Тянь-Шань тоолорунан жана Жети-Суудан тартып, Түндүк Кавказга чейинки кеңири аймакты ээлеген. Администрациялык-саясий жана башкы соода борбору Суяб шаары (Токмок шаарына жакын Ак-Бешимдин урандылары) болгон. +Батыш Түрк каганаты кулагандан кийин Кыргызстандын аймагында Түргөш каганаты (704—746) өмүр сүргөн. 746-жылы ага карлуктар кол салат. Карлуктар мамлекети көчмөн уруулардын күчтүү союзунан турган. VIII– IX кылымдарда Карлук каганаты Жети-Суу менен Тянь-Шанда өкүмдарлык кылган. Ушул учурда Түштүк Сибирде Енисейлик кыргыздардын мамлекети көтөрүлө баштаган. Уйгурлар менен 20 жылдык согуштун натыйжасында (820—841) кыргыздар аларды талкалаган. Уйгур каганатын талкалоо жана Борбор Азиянын кеңири аймактарын жеңип алуу Улуу Кыргыз каганатын түзүүгө алып келген. +Карахан каганатынын түзүлүүсү менен (X кылымдын башы XIII кылымдар) Кыргызстандын аймагында ислам маданияты жайыла баштайт. Бул болсо шаар маданиятынын, жазуунун, адабият менен тарыхтын дүркүрөп өсүүсүн шарттаган. Улуу ойчулдар Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари өздөрүнүн улуу чыгармаларын жаратышкан. +Борбор Азияны Чыңгыз хан жеңип алуусу менен Чагатай улусу түзүлгөн. Алардын артынан Хайду жана Моголистан мамлекеттери пайда болгон. Моголистандын тушунда тарыхый аренага кыргыздар чыгышкан. Моголистандык тарыхчы Мухаммед Хайдар аларды “Моголистандын жапайы арстандары” деп атаган. Бул алардын аталган региондогу саясый артыкчылыгын күбөлөп турат. +XV—XVI кылымдардын экинчи жарымында кыргыздар өздөрүнүн азыркы этникалык кебетесине келишкен жана негизинен Тянь-Шань менен Памир-Алай аймактарын ээлеп турушкан. +XVII кылымдын ортосунан баштап, XVIII кылымдын ортосуна чейин кыргыздар Жунгар хандыгынын басып кирүүсүнөн өз көз карандысыздыгын коргошкон. +XVIII кылымдын 60-жылдарында түштүк кыргыздар, андан кийин XIX кылымдын 20-30-жылдары түндүк кыргыздар Кокон хандыгынын таасиринде калат. + + +=== Орусия империясы === + +XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында түндүк кыргыз уруулары Орусия менен өз алдынча мамиле түзө баштаган. 1785-жылы сарыбагыш бийи ― Атаке баатыр биринчи өкүлдөрүн Орусияга жөнөткөн. 1855-жылы бугу уруусу Орусиянын букаралыгын алган. Бул кыргыздардын Орусияга кошулуу процессинин башталышы эле. 1868-жылы кыргыздардын түндүк уруулары Орусияга биротоло кошулган, ал эми түштүгү Кокон хандыгына каршы көтөрүлүштү баскандан кийин 1876-жылы жеңип алынган. +1867-жылы Кыргызстанда Орусиянын административдик-аймактык башкаруусу иштей баштаган. Падышалыктын журт котортуучулук жана салык саясаты улуттук жана экономикалык эзүүнү күчөтүп жиберген. Орто Азия элдеринин биринчи антиколониялык козголоңу Фергана өрөөнүндө 1898-жылы Анжиян шаарында болгон. +Кошулуу процесси кыргыздардын экономикалык жана чарбалык көнүмүш турмушунун акырындап өзгөрүүсүнө алып келген. Кыргыз элинин географиясын, табиятын, тарыхы менен маданиятын окуп-үйрөнүү башталган. Бул прогрессивдүү көрүнүш эле. + + +==== Үркүн ==== + +Бирок падышалыктын колониялык саясаты 1916-жылкы көтөрүлүшкө алып келгендиги, ал болсо Үркүн менен аяктагандыгы белгилүү. + + +=== Орус падышалыгынын кулашы жана үч бийликтүү мезгил === + +Эски стиль (юлиан календары) менен 1917-жылдын февраль айындагы, жаңы стиль (григориан календары) менен март айында Петроград жумушчуларынын жана Петроград гарнизонунун аскерлеринин бийликке каршы массалык нааразылык акциялары орус падышалыгынын кулашына жана Убактылуу өкмөттүн менен Петроград Советинин (Петросовет) кош бийлигине алып келет. Жумушчу депутаттардын Советинин Убактылуу аткаруу комитети жана Мамлекеттик думанын Убактылуу комитети менен биргелеште түзүлгөн Убактылуу өкмөт Уюштуруучу жыйын өз ишин баштагыча иштеш керек эле. Уюштуруучу жыйынга шайлоо 17-сентябрга дайындалып, кийин 25-ноябрга жылдырылган. Ал эми Кыргызстандын азыркы аймагында аталган окуялар үч бийликтин орношуна алып келген, ага карабастан колониалдык саясат улана берген. +Февраль революциясы жөнүндө кабар угуп, 1916-жылы Кытайга качкан кыргыздар кайтып башташат. Азык-түлүк аздыгы менен татаалдашкан учурда Үркүндө дүнүйөсүн жоготкон кыргыздын өлүмү чоң болгон. Андан тышкары кайткандарды орустар тарабынан өлтүрүү учурлары да болгон. Ошентип 20 миң кайткан кыргыз мерт кеткен. +Марттын узагында Түркстандагы падышалык бийликтин өкүлдөрүн кызматтарынан бошотушкан. Ошол эле учурда советтер түзүлө баштаган. Жумушчу депутаттрадын советтери Пишпекте, Токмокто, Пржевальскта жана Ошто пайда болгон. Бул тунгуч советтерде жергиликтүү калктын өкүлдөрү аябай аз же такыр эле болгон эмес. Орусиянын борбордук аймактарында болгондой эле бул советтердин көпчүлүгүн меньшевиктер жана эссерлер (марксисттик эмес социалисттик партия) түзгөн. +Ошол эле маалда Убактылуу өкмөттүн комитеттери түзүлгөн. Түркстан комитетинин башында Кадеттер партиясынын мүчөсү Щепкин туруп калган. Бул комитет 1916-жылдын улуттук боштондук көтөрүлүшүн канда басуу менен айырмалангандарды Пишпек, Ош жана Пражевальск уезддеринин комиссарлары катары дайындаган. +Ошондой эле жергиликтүү калктын өз алдынча башкаруу органдары түзүлө баштаган. 1917-жылдын апрелинде Пишпекте Кыргыз коомдук комитети түзүлгөн, кийинчерээк андай комитеттер Кыргызстандын азыркы аймагынын түндүк шаарларында пайда болгон. Ош шаарында августта Мусулман эмгектенгендердин жана чайрыкер депутаттардын совети түзүлгөн. Ошентип үч бийликтин тутуму түзүлгөн. +Февраль революциясы Түркстандын жергиликтүү калктын саясий активдүүлүгү жандандырды: коомдук-саясий уюмдарды жана партияларды түзүлө баштады. Май айында Пишпек уездинде "Букара" кыймылы түзүлөт. Июль айында Пишпекте Абдыкерим Сыдыковдун жетекчилиги астында "Алаш" партиясынын жергиликтүү бөлүмү уюштурулган. Партия буржуазиялык, демократиялык көз караштагы кыргыз жана казак интеллигенцияны бириктирген. Партияны Мамлекеттик думанын депутаты ― Ахмат Байтурсунов башкарган. Анын максаттарынын бири кыргыздар менен казактардын көз карандысыз мамлекетке биригүүсү болгон. +Кыргызстандын түштүгүндө кыргыз жана өзбек байларды, интиллегенциянын өкүлдөрүн жана ислам диниятчыларды бириктирген "Шура-и-Ислам" партиясынын жергиликтүү бөлүмү түзүлгөн. Аны Таш Кудайбергенов башкарган. Уюмдун негизги саясий талаптарынын бири Орусиянын ичинде Түркстандын улуттук-диний автономиясын түзүү болгон. Уюм жеке менчиктин (анын ичинде жерге) сакталышын жактаган. Ошондой эле "Туран" партиясы Кыргызстандын азыркы аймагында жергиликтүү уюмдарын түзүп баштаган. + + +=== Кеңештер мезгили (Совет мезгили) === + + +==== Совет бийлигинин орношу ==== + +1917-жылдын 7-ноябрында (эски стиль менен 25-октябрь) Петроградда кызыл гвардиячылар, Петроград гарнизонунун жоокерлери жана Балтика флотунун матростору куралдуу көтөрүлүшүп Убактылуу өкмөттү кулатышкан. Ошол күнү II Бүткүл орусиялык жумушчу жана жоокердик депутаттардын Советтеринин съезди өз ишин баштаган. "Жумушчуларга, жоокерлерге жана дыйканчыларга!" деген кайрылуусунда жерлерде бүт бийлик Жумушчу, жоокердик жана дыйканчы депутаттарга (Советтерге) өтүүсү жөнүндө жарыялашкан. Советтерде ар түрдүү партиялардын өкүлдөрү турушкан (большевиктер, меньшивиктер, эссерлер ж.б.), бирок алардын тирешесинин жыйынтыгында В.И. Лениндин большивисттик партиясы толугу менен бийликти ээлеп калган. Петрограддагы бийликти басып алуу менен Орусияда 1923-жылга чейин созулган жарандык согуш башталат. +Кыргызстандын аймагында 1917-жылдын ноябрында Сүлүктүнүн шахтёрлору биринчилер болуп совет бийлигин жарыялашкан. Ушул эле айында ал Кызыл-Кыяда, Дмитриевкада (1944-жылдан Талас) орнойт. +1918-жылдын январь айында жаңы Орусиянын мамлекеттик түзүлүшүн аныктоо үчүн Уюштуруучу жыйыны (1917-жылдын ноябрында шайланган) чакырылган. Ал жыйындагы көпчүлүктү түзгөн большевиктерге каршы депутаттар большевиктер сунуштаган Эмгектенген жана эксплуатацияланган элдин укуктарынын декларациясын кароодон баш тартышкан. Анда большевиктердин тарабынан жыйын таркатылып, 1918-жылдын 18-январында III Бүткүл орусиялык Советтердин съездинде жогоруда айталган Декларация ― Орусиянын жаңы мамлекеттик түзүлүшүнүн негиздерин мыйзамдуу түрдө бекиткен, Октябрь социалисттик революциясынын жетишкендиктерин бекемдеген жана совет бийлигинин милдеттерин аныктаган конституциялык акт бекитилген. Декларацияда Советтик Орусия Республикасы эркин улуттардын эркин биримдигинин негизинде, советтик улуттук республикалардын федерациясы катары түзүлүп, ар бир улуттун жумушчулары менен дыйкандарына өз советтик съездинде өз алдынча чечим кабыл алууга: алар федералдык өкмөткө катышууну каалашатбы жана кандай негизинде федералдык өкмөттө жана калган федералдык советтик мекемелерине катышканга даяр экенин укуктуу деп айтылат. + +1918-жылдын 14-январында Пишпектин Советинде большевиктер жеңип Петроград жана Ташкенттин борбордук бийлигине кошулушуна токтом кабыл алышкан. Советтин төрагасы катары большевик Г.И. Швец-Базарный шайланат. Январь айында Ошто. Май айында Пржевальскка Верный шаарынан келген кызыл гвардиячылардын колдосуу менен Совет бийлиги орногон, июнь айында Нарында. Ошентип, 1918-жылдын жайына карата азыркы Кыргызстандын аймагында кан төгүлбөй совет бийлиги орногон. +1918-жылдын 30-апрелинде V Түркстандык Советтердин съездинде мурдагы Түркстан крайында (1886-жылына чейин Түркстан генерал-губернаторлугу) ОСФСРдин курамында Түркстан Советтик Республикасы жарыяланган. +1918-жылдын 7-декабрында калкы негизинен бай орус дыйкандарынан турган Беловодское айылында Петроградтын бийлигине каршы козголоң көтөрүшөт. Козголоңду сол эсерлердин партиясынын өкүлү башкарган. Козголоңду басыш үчүн Жети-Суу облусунун аскердик комиссары Л.П. Емелев 1-чи Пишпектин советтик полкун (Я.Н. Логвиненконун буйрук астыгында) жөнөтөт. 26-декабрында Беловодское айылы басылган. + + +==== Кыргыз мамлекеттүүлүгүнө жол ==== + +Түркстан АССРдин партиялык жана советтик уюмдарында Орто Азиянын улуттук-аймактык бөлүштүрүшү маселеси 1920-жылдан тарта көтөрүлө баштаган. 1921-жылы Түркстан АССРдин курамында Тоолуу Кыргыз облусун түзүү жөнүндө маселе көтөрүлгөн, бирок бул маселе чечилген эмес. 1922-жылдын мартында Жусуп Абдрахманов, Ишеналы Арабаев, Абдыкерим Сыдыковдун жүзүндөгү кыргыз интеллигенция кыргыз калкы бар уезддерди Тоолуу Кыргыз облусуна бөлүп чыгарууну кайрадан сунуштады. 25-мартта Түркстан компартиясынын Борбордук комитетинин (БК) секретариаты Түркстан Республикасынын курамында ушундай аталыштагы аймакты түзүү жөнүндө чечим кабыл алган. Эртеси күнү Түркстан АССРдин Борбордук аткаруу комитетинин (БАК) Кичи президиуму Пишпек, Каракол, Нарын жана Аулие-Ата уездинин тоолу аймактарынын курамында, административдик борбору Кочкор кыштагында түзүү жөнүндө токтомду бекитти. Түштүктө жашаган кыргыздар тууралу маселе ачык бойдон калды. Бирок, улутчулдук жана уруулук мүнөздөгү ар кандай топторунун ортосундагы пикир келишпестиктер 1922-жылдын 4-июнунда Пишпекте чогула турган уюштуруу съезддин Сталиндин түз буйругу менен тарашына алып келген. 1922-жылдын декабрында большевиктердин Орусия комунисттик партиясынын ((б)ОКП) БКсы Тоолуу Кыргыз облусун түзүү боюнча мурда кабыл алынган бардык документтерди мыйзамсыз деп таанып, съезддин демилгечилерин буржуазиялык улутчулдукка жана контрреволюциялык ишмердүүлүккө айыптаган. +1924-жылдын январында XII Бүткүл түркстандык советтердин съездинде кыргыз (ал учурда кара-кыргыз) делегаттары (б)ОКП БКсына жана СССР БАКтын Улуттар советине Түркстандын партиясынын жана өкмөтүнүн башкаруу аппараты жалпы саны бир миллионго чейин болгон дагы бир улуттун ― кара-кыргыздардын өзгөчөлүктөрүн билбейт жана эске албайт деген кат менен кайрылшат. Кара-кыргыз менен кайсак-кыргыздын (казактын) тили, чарба жүргүзүү жана жашоосу окшош болгондуктан, европалыктар аларды бир улут катары эсептешет жана Түркстандын кээ бир башкаруучулары аларды бир улутка бириктирүүгө аракет кылышат деп катта айтылат. Ал катты төмөнкү талаптар менен аякташат: + +кара-кыргыздарды башка улуттар (өзбектер, түркмөндөр, тажиктер, кайсак-кыргыздар) менен бир катарда эгемендүү улут катары таануу; +Түркстандын партиялык жана мамлекеттик бийлигинин органдарында кара-кыргыз жумушчуларынын өкүлдөрүнүн жоктугун эске алуу менен аларды социалдык-класстык таандыктыгын эске алуу менен жогоруда аталган органдарына өткөрүү; +кара-кыргыздардын арасында алардын эне тилинде маданий-агартуу иштери үчүн мамлекеттик каражаттарды биринчи кезекте окуу китептерин жана окуу куралдарын чыгарууга бөлүү. +Ошол эле жылдын 24-апрелинде (б)ОКП БКтын Ортоазиялык бюросу "Орто Азия республикаларынын (Түркстан, Бухара, Хорезм) улуттук бөлүштүрүшү жөнүндө" токтом кабыл алган. Белгилеп кеткенде ал учурда планданган Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун кайсы республикасынын курамына кириши маселеси ачык турган. Даярдык иштери сентябрь айында аяктады. 1924-жылдын 16-сентябрында Түркстан АССРнин Борбордук аткаруу комитетинин (БАК) кезексиз сессиясы Орто Азияны улуттук-мамлекеттик бөлүштүрүшү жөнүндө токтом кабыл алган. Бул токтом 1924-жылдын 14-октябрында Бүткүл орусиялык борбордук аткаруу комитетинин (БОБАК) 2-сессиясында бекитилген. Ошону менен Кара-Кыргыз автономиялуу облусу (1925-жылдын майында Кыргыз автономиялуу облусуна аталышы өзгөртүлөт) ОСФСРдин курамында түзүлгөн. + +Орусиядагы Октябрь революциясы, социалисттик түзүлүштү орнотуу, элдердин өзүн өзү аныктоо укугу жана СССРдин түзүлүшү Кыргызстандын тарыхындагы тарыхый бурулуш тап болгон. +Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун түзүлүүсү менен советтик түрүндөгү кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн өнүгүүсү башталган, бул болсо саясый татаалдашуусуз 1991-жылы толук эгемендик алууга мүмкүндүк берди. + + +==== Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн кийинки өнүгүүсү ==== + + +==== Кыргыз ССР ==== +Социализм доору Кыргызстанды кайра жаратып, аны индустриалдык-агрардык өлкөгө айландырды. Көп тармактуу өнөр жайы, курулуш индустриясы жана курулуш, транспорт, байланыш, техникалык жабдылган айыл чарбасы, соода-сатык жана кызмат көрсөтүүнүн башка түрлөрү республиканын бирдиктүү эл чарба комплексинин органикалык курамдык бөлүктөрү болуп калды. Эмгек ресурстарын жайгаштыруу көйгөйү жалпысынан ийгиликтүү чечилип, элдин жашоо-турмушунун материалдык деңгээли жогорулаган. +Өзгөчө отун-энергетика комплекси өнүккөн, 80-жылдарда көмүр өнөр жайынын үлүшүнө Орто Азияда өндүрүлгөн көмүрдүн 40%ына чейини туура келген. Энергетика комплекси, түстүү металлургия ийгиликтүү өнүккөн. Анда негизги орунду сурьма, сымап, чанда кездешүүчү жана башка түстүү металлдар ээлеген. Кадамжай комбинатынын сурьмасы эл аралык базарда сапаттын үлгүсү болгон. Хайдаркан сымап комбинатынын өндүрүмдөрү дүйнөнүн 40тан ашык өлкөсүнө жөнөтүлүп турган. Айыл чарбасында жетектөөчү ролду мал чарбасы ойногон. Кыргызстан кой чарбасынын азык-түлүктөрүн өндүрүүнүн абсолюттук көрсөткүчтөрү боюнча СССРде үчүнчү орунда турган, алдыда ОСФСР менен Казакстан гана болгон. +Өндүрүлгөн улуттук кирешенин өнүгүү темпи боюнча Кыргызстан Украина, Казакстан, Литва, Молдова, Түркмөнстан жана Эстония сыяктуу союздук республикалардан алдыга кеткен. Шаарлар жана калктуу пункттар пайда болуп жана көрктөндүрүлүп турган, ал эми илимий-техникалык революция индустриалдык өнүгүүнүн гана эмес, ошондой эле социалдык маанидеги да элемент болуп калган. +Улуу Ата мекендик согушта Кыргызстандын эли да өзүнүн татыктуу салымын кошкондугун белгилей кетүү керек, кан майданга 360 миң кыргызстандык жөнөтүлгөн. Алар баатырларча салгылашкан, 73ү Советтер Союзунун Баатыры наамына татыктуу болуп, 21и үчүнчү даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Кыргызстан өлкөнүн бирдиктүү аскердик-чарбалык организминин ишенимдүү бастиону болуп калды. Эвакуацияланган ишканалар калыбына гана келтирилбестен, ошондой эле өзүнүн өндүрүштүк кубатын кеңейтишкен. +Маданий курулуштун башкы багыттарынын бири сабатсыздыкты жоюу, билим берүүнүн жаңы системасын түзүү болуп калды, квалификациялуу кадрларды даярдаган жождор жана орто-атайын окуу жайлары ийгиликтүү иштеп жатты. Илимдин калыптануусунда жана өнүгүүсүндө СССР ИАсынын Кыргыз филиалы (1943) чоң роль ойноду, ал 1954-жылдын декабрында республиканын Илимдер академиясы деген статус алган. +Улуттук кесипкөй адабият кыргыз тилинде жазуунун түзүлүшү менен башталган. Улуттук жана дүйнөлүк адабиятта өзгөчө орун Чыңгыз Айтматовго таандык, анын чыгармалары дүйнө элдеринин 80ден ашык тилдерине которулган. Профессионал кыргыз искусствосу: театр, музыка, көркөм сүрөт жана кинематография да ийгиликтүү өнүктү. +Талашсыз жакшы жактары менен бирге совет мезгили тоталитардык режимдин көптөгөн адам тагдырларын трагедияга кептеген терс көрүнүштөрү менен да тарыхта калды. +1990-ж. Жалган Куран айында СССР Эл депутаттарынын 3-съезди өлкөдө Президенттик бийликти белгилеген. Президенттик бийлик өлкөдө өкмөттүн ишмердигин аныктаган жана анын ишин көзөмөлдөгөн. Мыйзам чыгаруучу жана сот бийликтеринин иштерин эл чарбасын башкарууну, бюджеттик-финансылык системаны, эмгекке акы төлөө жана баалардын аныкталышын, мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөгөн. СССРде президенттик башкаруунун киргизилиши менен Казакстанда, Өзбекстанда ж. б. бир катар союздук республикаларда президенттик башкаруу киргизилген. 1990-ж. 27 Тогуз айда Кыргыз ССР Жогорку Советинин сессиясында альтернативалуу негизде Аскар Акаев Кыргыз Республикасынын тунгуч Президенти болуп шайланган.1990-ж. 15 Бештин айында Кыргыз ССР Жогорку Советинде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” Декларация кабыл алынып, Кыргызстан Советтер Союзунун курамындагы эгемен өлкө катары жарыяланган. 1991-ж. 22 Үчтүн айында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 3-сессиясында “Кыргыз Республикасынын Министрлер кабинети жөнүндө” мыйзам иштелип чыккан. Мыйзам боюнча биринчи жолу Президенттин, вице-президенттин кызматтары киргизилип, жергиликтүү бийлик органдарынын милдеттери, укуктук негиздери такталган. 1991-ж. 5 Бирдин айында республиканын борбор шаарынын тарыхый аты кабылына келтирилип, Фрунзе шаарына кайрадан Бишкек деген баштапкы аты берилген. 1991-ж. 8 Бугу айда Кыргыз ССРинин Жогорку Совети республиканын жаңы Конституциясынын долбоорун иштеп чыгуу боюнча комиссиянын курамын бекиткен. 1991-ж. 19 Чын Куран айда “Жер реформасы жөнүндө” мыйзам кабыл алган. + + +=== Эгемендүү Кыргызстан === +Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде 1991-жылдын 31-августунда "Мамлекеттик көз карандысыздыгы жөнүндө" декларация кабыл алынып, Кыргыз Республикасы көз карандысыз, эгемендүү демократиялык мамлекет катары салтанаттуу жарыяланган. Көз каранды эместиктин шартында 1991-ж. 12 Тогуз айда Аскар Акаев жалпы элдик шайлоодо Кыргыз Республикасынын Президенти болуп шайланган. Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен 1991-ж. 20 Тогуз айда Мамлекеттик коопсуздук жоюлуп, анын ордуна Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, ал эми 3 Бештин айында Кыргыз Республикасынын Улуттук Гвардиясы түзүлгөн. 1991-ж. 8 Бештин айында Минск шаарына жакын Беловеж токоюндагы өкмөттүк резиденциясында Беларусь, Орусия жана Украина Көз каранды эмес мамлекеттердин шериктештигин түзүү жөнүндөгү келишимге кол коюшат. 1991-ж. 21 Бештин айында Алматыда Беларусь, Орусия, Украина, Азербайжан, Армения, Казакстан, Кыргызстан, Молдавия, Тажикстан, Түркстан жана Өзбекстан КМШ түзүү келишимине кол коюшкан. 25 Бештин айында М. С. Горбачев СССРдин жоюлгандыгына байланыштуу СССРдин Президентинин милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген. +1991-жылдан баштап, СССР кыйрагандан кийин кыргыз элинин көп кылымдык тарыхында жаңы барак ачылган. 31-августта Кыргызстан өзүн эгемен мамлекет деп жарыялады жана реформалоо этабы башталды. КПССтин мурдагы тоталитардык-авторитардык режими авторитардык-демократиялык режим менен алмаштырылды. Демократиялык башкаруу принциптери киргизилип, жалпы элдик (мамлекеттик) деп аталган менчиктин ордуна жеке менчикке артыкчылык берилүү менен менчиктин ар түрдүү формалары киргизилди. Пландык экономика базар экономикасына алмашты, мурда социалдык бир түрдүү коом тез эле дифференциялашып калды. Коммунисттик идеология буржуазиялык-либералдык идеологияга жол берип, жамааттык аң-сезим жекече индивидуалдуулук менен четке сүрүлдү. +Коомдук-саясый жагынан республика мамлекеттүүлүктүн бардык атрибуттарына ээ болду, дүйнөлүк коомчулуктун тең укуктуу мүчөсү болуп калды. Бирок мурдагы СССРдин чарбалык байланыштарынын үзүлүп калышы республиканын социалдык-экономикалык абалына терс таасирин тийгизди. Инфляциялык процесстин күчөп кеткендигине байланыштуу 1993-жылы улуттук валюта (сом) киргизилген. Бул өлкөгө өз алдынча каржылык жана акча-насыя саясатын жүргүзүүгө мүмкүндүк берди. Ошол эле жылы эгемен Кыргызстандын биринчи Конституциясы кабыл алынат. Бирок базар экономикасынын реформаларынын чийкилиги мамлекеттик бюджеттин өтө таңсыктыгына алып келди да, республика агрардык-индустриалдык өлкө болуп калды, ал эми калктын жарымына жакыны өтө жакырданып кетти. +Коррупциянын өтө күчөп кетиши, коомдун тез дифференциялашуусу, криминалдашуу, бийликтин авторитаризми Кыргызстанды иштеп жаткан режимди эки ирет кулатууга (2005-жылдын 24-мартында жана 2010-жылдын 7-апрелинде) алып келди. Өткөөл убактылуу өкмөттөн кийин Кыргызстанда парламенттик республика орнотулуп, Жогорку Кеңешке кеңири ыйгарым укуктар берилген. + +Татаал социалдык-экономикалык кырдаалдын айынан Кыргызстан көп вектордуу саясат жүргүзгөнгө аргасыз. Ал республикага инвестицияларды алып келүү максатында зарыл карым-катыштарды түзүп келет. Ал Бириккен Улуттар Уюмуна (БУУ), Дүйнөлүк Соода Уюмуна (ДСУ), Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык боюнча Уюмуна (ЕККУ), ЮНЕСКОго, Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештигине (КМШ), Жамааттык Коопсуздук жөнүндө Келишим Уюмуна (ЖККУ), Шанхай Кызматташтык Уюмуна (ШКУ), Ислам Кызматташуу Уюмуна (ИКУ), Экономикалык Кызматташтык Уюмуна (ЭКУ), Түрк тилдүү мамлекеттердин Кызматташтыгынын Кеңешине (ТМКК) мүчө болду, Бажы союзуна, Евразиялык экономикалык коомдоштукка интеграцияланууга кадам таштап, жакынкы эле эмес, алыскы да чет өлкөлөр менен байланыштарды жөнгө салууда. +Демократиялашуу процессинин аркасында эгемен Кыргызстандын руханий турмушунда да маанилүү өзгөрүүлөр болуп өттү. Ушуга байланыштуу аны базар мамилелерине ыңгайлаштыруу үчүн билим берүү чөйрөсүндө бир катар мыйзамдар кабыл алынууда. Экономикалык кризистин кесепеттери илимий мекемелердин иштерине да терс таасирин тийгизди. Бирок, алар, анын ичинде Илимдер академиясы да ушул татаал шарттарга ыңгайлашууга жана илимди өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттарын илгерилетүүгө аракетин аяган жок. Коомдун руханий кайра жаралуусу үчүн маданий мураска, атап айтсак, оозеки эл чыгармачылыгынын шедеври — “Манас” эпосуна аяр мамиле жасоо зор мааниге ээ. +Бирок терс көрүнүштөр дээрлик эл аралык уюмдардын демөөрчүлүгүнүн эсебинен жансактап жаткан маданият чөйрөсүнө өзгөчө залакасын тийгизгенин белгилебей коюуга болбойт. Бирок белгилүү кыйынчылыктарга карабастан, мамлекет анын ченемдик-укуктук базасын түзүү боюнча бир катар чараларды көрдү. + + +== География == + + +=== Жайгашкан жери === +Кыргызстандын деңизге чыга турчу жери жок. Толугу менен Түндүк жана Чыгыш жарым шарларында жайгашкан, түндук кеңдигинин 39°11′—43°16′ жана чыгыш узундугунун 69°15′—80°18′ аралыгында. Өлкөнүн чыгышттан батышка карай 900 км, түндүктөн түштүккө карай 410 км созулат. Түндүктө Казакстан, батышта жана түштүк-батышта Өзбекстан, түштүк-батышта Тажикстан жана чыгышта Кытай менен чектешет. + + +=== Мамлекеттик чек ара === +Мамлекеттик чек аранын жалпы узундугу 4690,66 км түзөт: Казакстан менен — 1257,07 км, Кытай менен — 1084,35 км, Өзбекстан менен — 1378,44 км, Тажикстан менен — 970,8 км. Аны менен чек аранын 823,04 км аныкталган эмес: Өзбекстан менен ― 371,34 км жана Тажикстан менен — 451,7 км. Ошентип, Өзбекстан менен чек аранын жалпы узундугунан 1007,1 км такталган же 73,1 %, Тажикстан менен — 519,1 км же 53,4 %. Мамлекеттик чек ара негизи тоолордун кырларынан жана дарыялар менен өтөт. +Кыргызстанда Өзбекстандын Сох, Шахимардан, Чоң Кара-Калча, Таш-Дөбө жана Тажикстандын Ворух, Батыш Калача деген анклавтары бар. Ошондой эле Фергана өрөөнүндө Өзбекстандын аймагы менен курчалган Кыргызстандын эксклавы ― Барак айылы бар. Талаш тилкелеринде улам чыр-чатактар болууда, алар кээ бир учурларда куралдуу кагылышууга да алып келет. Акыркы эң ири куралдуу жаңжал ― 2022-жылдын сентябрында Кыргызстан менен Тажикстан ортосунда болгон. + + +=== Рельеф === + +Кыргызстандын аймагынын 3/4 бөлүгүн тоолор ээлейт. Өлкөүн аймагы эки тоо системаларынын айланасында жайгашкан. Түндүк-чыгыш бөлүгү Ала-Тоого (башка аталышы Теңир-Тоо) кирет, түштүк-батыш тарабы ― Памир-Алай тоолоруна карайт. Республиканын бардык аймагы деңиз деңгээлинен 401 м жогору бийиктикте жайгашкан. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2750 м. Кыргызстандын жарымынан көбүрөөгү 1000 метрден 3000 метрге чейин жана болжол менен үчтөн бири — 3000 метрден 4000 метрге чейинки бийиктикте жайгашкан. Бийиктиги 7439 м түзгөн Жеңиш чокусу Кыргызстандын эң бийик жери, ошондой эле дүйнөнүн эң эле түндүк тарабындагы жети миң метрге жеткен чоку. Чыгышта Теңир-Тоонун негизги тоо кырлары басымдуу тоо кырын түзүп, Меридиандык тоо кырынын районунда жакындашып кетет. Кытай жана Казакстан менен чектешкен жерде Жеңиш чокусу (7439 м) жана Хан-Теңири (7010 м же муз катмарын эсептебегенде 6995 м) көтөрүлүп турат. Кыргызстандын батыш тарабы Батыш Теңир-Тоодо жатат. Анын маанилүү орографиялык элементтери: + +Талас өрөөнү; +Талас Ала-Тоо; +Чаткал тоо кыркасы. +Түштүктө Түркстан тоо кыркасынын түндүк жантаймасы, Алай тоо кыркасы, Алай өрөөнү жана Памирдин түндүк чети болгон Чоң-Алай тоо кыркасынын түндүк жантаймасы Кыргызстанга карайт. Чоң-Алай тоо кыркасынын эң бийик жери ошондой эле Кыргызстандын бийиктиги боюнча экинчи жери ― Ленин чокусу (7134 м). Түштүк-батышта Фергана өрөөнүнүн түндүк, чыгыш жана түштүк чет жактары Кыргызстанга карайт. +Кыргызстандын башкы орографикалык элементтери: + +Ак-Шыйрак тоо кыркасы; +Какшаал-Тоо; +Күңгөй Ала-Тоо; +Тескей Ала-Тоо; +Кыргыз Ала-Тоо; +Фергана тоо кыркасы. +Республиканын эң жапыз жери — 401 метр Кулунду айылына жакын жерде жайгашкан. + + +=== Климат === + +Кыргызстанда кескин континенттик, кургакчылыкка учурай турган климат, аны бийик тоолу рельефинен булут каптыгандык менен жаан-чачын артыганы бир аз жумшартат. Мындай болушуна үч фактор себеп: Тундүк жарым шарында, Евразиянын борборунда жайгашкандыгы, олуттуу суу жайларынан алыстыгы жана чөлдөрдүн жакындыгы. + + +=== Суу ресурстары === + + +==== Мөңгүлөр ==== +Кыргызстандын мөңгүлөрү жалаң эле республиканын тузсуз суунун кампсасы эмес, жалпы Борбордук Азиянын кампасы. Мөңгүлөрдүн эриген суулары дырыялардын башкы булагы. Өлкө аймагынын 4 % (8 миң км² жакын) жайгашкан 8 миңге жакын мөңгү бар, кар эрибей жаткан жерлер менен өлкө аймагынын 40,5 % (81 миң км² жакын) түзүшөт. Бул Кавказ менен Альп тоолордун мөңгүлөрүнүн чогу эсептелген аянтынан ашат. Мөңгүлөрдө 650 км³ суу муз түрүндө сакталып турат. Андан тышкары мөңгүлөр Кыргызстандын электроэнергетикалык коопсуздугунун башаты ― 2019-жылда электроэнергиясынын 92 % ГЭСтерде өндүрүлгөн. + + +==== Дарыялар ==== +Кыргызстанда 30 миңге жакын дарыя бар. Алардын жалпы узундугу болжол менен 150 миң км, башка булактар боюнча — 35 миң км. Бардык ири дарыялар тоолордо башталып, негизи мөңгүлөрдүн жана карлардын эриген суулары менен азыгышат. Республиканын рельефи үчүн дарыянын тоолу жана түзөң бөлүктөрү бар. +Дарыя тутумдарынын көпчүлүгү Арал бассейнине башкача айтканда Борбордук Азиянын ири дарыяларынын бирине — Сыр-Дарыяга (Аму-Дарыя менен Арал деңизине агат) таандык. Чүй жана Талас дарыяларынын бассейндери Арал бассейнине таандык болгону менен, өз сууларын негизги суу артерияларына жеткизбей, Моюн-Кум чөлүндө жоготот. Республиканын түштүк-чыгышында Батыш Кытайга агуучу Тарим дарыясынын агымы пайда болот. Каркыра дарыясынын бассейни Балкаш көлүнүн бассейнине таандык. +Чоң жана Кичи Нарындын биригүүсү менен республиканын эң ири дарыясы — Нарын жаралат. Сыр-Дарыянын негизги түзүүчүсү, ошондуктан Аралдын бассейнине таандык. Республиканын аймагындагы узундугу 535 км түзөт, бассейндин аянты — 53 700 км². + +Кыргызстанда эки гидрологиялык чөйрө: агымдын пайда болуш чөйрөсү жана агымдын таралыш чөйрөсү. Агымдын пайда болуш чөйрөсү республиканын 87 % камтыйт, агымдын таралыш чөйрөсү — 13 %. Ири дарыялардын таралыш чөйрөсүнүн чоң бөлүгү Кыргызстандын тышында жайгашкан. Таралыш чөйрөсү тоо жантаймаларына караганда жаан-чачындын бир кыйла аздыгы жана тез буулануу менен мүнөздөлөт. Ошондуктан жердин үстундөгү агымдар пайда болушу чектелген, кээ жерлерде жок. Андан тышкары тоолордо жаралган агымдар бул жерлерден өтүп жерге сиңип кетет жана сугарууга алынат. Тоо астындагы түзөң жерлерде жер астындагы суу чыккан аймагы пайда болот, ошондой суулар көптөгөн дарыяларды кошумча толтуршат. Жер астындагы суулардын чыгышы майда агымдарын негиздешет, аларды тунук суусу үчүн "кара суу" деп аташат. +Агым режими боюнча Кыргызстандын дарыялары тянь-шань жана алтай типтерине таандык. Биринчи типтеги дарыялар негизи кар жана мөңгүнүн эриген суулары менен азыгышат. Мындай дарыялардын суу көлөмү жайында катуу эрүү башталганда өсөт, максимумду июль-август айлырында жетет. Алтай тибиндеги дарыялар негизи орточо толуу аймактардын мезгилдик кары эриши менен азыгышат. Мындай дарыялардын көлөмү жазында көбөйөт, ар кандай бийиктиктерде кар өз маалында эригендиктен суу ташкыны чоюлат. Жайында бул дарыялардын агымы азаят. + + +==== Көлдөр ==== +Кыргызстанда 1923гө жакын көл, алардын жалпы аянты 6836 км² түзөт. Көлдөрдун көпчүлүгү бийик тоолу, деңиздин деңгээлинен 2500 метрден 4000 метрге чейин жайгашкан. Көлдөрдүн пайда болушунун негизги себеби ― мөңгүңгүлөрдүн эриши. Өлкөдө үч ири көл: Ысык-Көл, Соң-Көл, Чатыр-Көл. +Деңиздин деңгээлинен 1609 м жайгашкан Ысык-Көл — дүйнөнүн тереңдиги боюнча жетинчи орунда. Ысык-Көл Күңгөй Ала-Тоо (түндүк жагынан) жана Тескей Ала-Тоонун (түштүк жагынан) аралыгында жайгашкан. Көлдүн түндүк жагында көптөгөн пансионаттар, санаторийлер жана саякаттык базалар бар. +Ысык-Көлдөн чыгыш тарапка 105 км алыстыгында бийик тоолу Мерцбахер көлү жайгашкан. Түндүк Эңилчек менен Түштүк Эңилчектин мөңгүлөрүнүн бириккен жеринде тапса болот. + + +==== Суу сактагычтар ==== +Суу сактагычтар Кыргызстандын рельефине чоң таасир эткен. Өлкөдө 34 суу сактагыч саналат. Кыргызстандын алгачкы болгон Орто-Токой суу сактагычы 1956-жылы Чүй дарыясында курулган. Токтогул суу сактагычы — республиканын эң ири суу сактагычы, 1974-жылдан бери колдонулат. + + +=== Флора жана фауна === + +2017-жылдын башына карата токойлор өлкөнүн аянтынан 3,5% түзүшөт (7041 км²). +Кыргызстанда түтүкчө өсүмдүктөрдүн 4 миңден ашык түрү бар. 2000—2500 м бийиктигиндеги сейрек токойлордо ар түрлүү өсүмдүктөр өсүшөт. +Жаныбар дүйнөсүсүндө омурткалуу жаныбарлардын түрлөрү 500 ашат (анын ичинде канаттуулардын 335 түрү жана балыктардын 49 түрү) жана курт-кумурскалардын 3 миң түрү, көбү сейрек болгондуктан Кызыл китебине киргизилген. Тоо өрөөндөрүндө түлкүлөр, бөрүлөр, жана сары чычкан (суслик) сыяктуу майда сүт эмчүүлөр бар. Тоо дарыялары жилингирге (форель) мол. Негизи бийик тоолу аймактарда жашаган илбирс, мурда өлкөнүн көпчүлүк аймагында болгон, эми популяциясы чектелген. Айгүл гүлү — Кыргызстандын түштүк аймагынын эндемиги. +Алгачкы жолу Кыргызстандын жоголуп бараткан жаныбарларын жана өсүмдүктөрүн СССРдин Кызыл китибине 1978-жылы киргизишкен. Эмки жылдары тизме кеңейип жана кырылуу коркунучу бар болгон түрлөрү тууралу маалымат көбөйүп жаткан. Ошондо, 1985-жылы Кыргыз ССРдин Кызыл китеби жарыкка чыккан. Андан кийин 2006-жылы ал Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби катары кайрадан жарык көргөн. + + +=== Өзгөчө корголучуу жаратылыш аймактар === + +Кыргызстанда ар кандай статустагы 88 өзгөчө корголучуу жаратылыш аймак (ӨКЖА): жаратылыш коруктар, жаратылыш сейил бактар, өзгөчө коруктар, биочөйрөлүк аймактар жана башкалар. ӨКЖАнын жалпы аянты 1 476 121,6 га, же 14 761,21 км² (республиканын аянтынан 7,38 %) түзөт. +Бүгүнкү күнгө карата Кыргызстанда: 10 жаратылыш корук; 13 жаратылыш сейил бак; 64 өзгөчө корук; 1 биочөйрөлүк аймак. +1959-жылы түзүлгөн Сары-Челек мамлекеттик биочөйрөлүк коругу 1979-жылы жана 1998-жылы түзүлгөн Ысык-Көл биочөйрөлүк аймагы 2001-жылы ЮНЕСКОнун чечими менен дүйнөнүн биочөйрөлүк резерваттардын катарына киришкен. Ошондой эле өлкөнүн дүйнөлүк маанидеги корук аймактары бар: 1976-жылы Ысык-Көл жаратылыш коругу жана Ысык-Көл, Каратал-Жапырык коругуна таандык Чатыр-Көл (2005-жылы) менен Соң-Көл (2011-жылы) Рамсар конвенциясынын суу-саз жерлердин эл аралык тизмесине киришкен. + + +== Мамлекеттик түзүлүш == + +2021-жылдын 11-апрелинде кабыл алынган конституцияга ылыйык Кыргыз Республикасы ― эгемендүү, суверендүү, демократиялык, укуктук, мамлектеттик башкарууга дин аралашпаган, унитардык, социалдык мамлекет. Конституцияда башкаруу формасы жазылган эмес, бирок ченемдерине ылайык — президенттик болуп саналат. + + +=== Мыйзам чыгаруу бийлиги === + +Жогорку Кеңеш ― Кыргыз Республикасынын парламенти — мыйзам чыгаруу бийлигинин жана өз ыйгарым укуктарынын чегинде көзөмөл милдеттерин жүзөгө ашыруучу өкүлчүлүктүү жогорку орган. Кыргызстандын 2010-жылкы конституциясы боюнча Жогорку Кеңеш пропорциялуу система боюнча 5 жылдык мөөнөткө шайлануучу 120 депутаттан турат. Шайлоонун жыйынтыктары боюнча саясий партияга парламентте 65тен көп эмес депутаттык мандат берилиши мүмкүн. Азыркы учурда 2015-жылы 4-октябрда шайланган Жогорку Кеңештин VI чыкырылышы ишин жүргүзүп жатат. Бул чакырылыштын ыйгарым укуктары 2020-жылдын 4-октябрнда шайланган жаңы чыкырылыштын депутаттарынын ант берүүсү менен бүтмөк. Бирок, октябрь айындагы массалык нааразылык акциялар үчүн ал кездеги президенттин ― Сооронбай Жээнбековдун отставкага кетиши Жогорку Кеңештин VII чакырылышынын шайлоосун 2021-жылдын күзүнө жылганына алып келген. Ошентип, Жогорку Кеңештин VI чакырылышы конституция менен каралган иштөө мөөнөтүн ашып кеткен. + + +=== Президент === +Президент ― мамлекет башчысы, жогорку кызмат адамы жана аткаруу бийлигин жетектейт. Президент мамлекеттин ички жана тышкы саясатынын негизги багыттарын аныктайт. Мамлекеттик бийликтин биримдигин, мамлекеттик органдарды координациялоону жана өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылат, ички жана эл аралык мамилелерде Кыргыз Республикасынын атынан чыгат. +Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Бир эле адам эки мөөнөттөн ашык президент болуп шайлана албайт. +Президент катары 35 жашка толгон, мамлекеттик тилди билген жана республикада жалпысынан 15 жылдан кем эмес жашаган Кыргызстандын жараны шайлана алат. Президенттин кызмат ордуна талапкерлердин саны чектелбейт. Жалпы мамлекеттик өнүгүү программасын сунуштаган жана 30 миңден кем эмес шайлоочунун кол тамгасын топтогон адам президенттикке талапкер болуп каттала алат. Президентти шайлоо тартиби конституциялык мыйзам менен аныкталат. +Президент кызматына киришерде Кыргызстандын элине ант берет, өзүнүн саясий партияга мүчөлүгүн токтото турат жана саясий партиялардын иштерине байланыштуу ар кандай аракеттерин токтотот. +2021-жылдын 10-январында акыркы өткөн президенттик шайлоосунда Садыр Жапаров президент болуп шайланган. Мурдагы ― Сооронбай Жээнбеков, 2020-жылы болгон нааразылык толкундар айынан отставкага кеткен. + + +=== Административдик-аймактык түзүлүш === + +Административдик-аймактык бирдиктердин катарына шаар, район, облус жана айыл аймагы (бир же бир нече айылдан турган административдик-аймактык бирдик) киришет. Кыргызстан административдик-аймактык карашында 7 облус жана 2 республикалык маанидеги шаарга (Бишкек, Ош) бөлүнөт. Республикалык маанидеги шаарлардын райондору өз алдынча административдик-аймактык бирдиктер катары эсептелинбейт. +Кыргызстанда 531 административдик-аймактык бирдик: + +7 облус; +40 район; +32 шаар (алардын ичинен 2 республикалык маанидеги шаар, 12 облустук маанидеги шаар, 18 райондук маанидеги шаар); +452 айыл аймагы. + + +=== Куралдуу күчтөр === + +Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү — мамлекеттик эгемендигин, аймактык бүтүндүгүн, конституциялык түзүлүшүн, коомду жана жарандарды ишенимдүү коргоону камсыздоо жана эл аралык келишимдерге ылайык милдеттенмелерди аткаруу үчүн арналган мамлекеттик аскердик уюм. +Кыргызстандын Куралдуу Күчтөрү анын аймагында жайгашкан мурдагы Советтер Союзунун Түркстан аскердик аймагына таандык аскер бөлүктөрүнүн 1992-жылдын 29-майында юрисдикциясына өтүшү менен негизделген. +Кыргызстандын конституциясына ылайык Кыргызстандын куралдуу күчтөрү өзүн-өзү коргоо жана жетиштүү коргоно алуу принциптерине ылайык куралат. Кыргызстанга жана биргелешип коргонуу милдеттенмелери менен байланышкан башка мамлекеттерге каршы жасалган баскынчылык учурларын кошпогондо, согуш жүргүзүү укугу таанылбайт. Куралдуу күчтөрдүн бөлүктөрүн Кыргызстандын аймагынан тышкары жактарга жиберүүнүн ар бир учуру боюнча уруксат Жогорку Кеңештин депутаттарынын жалпы санынын 2/3 кем эмес көпчүлүк добушу менен кабыл алынат. +Аскерди мамлекеттик ички саясий маселелерди чечүү үчүн пайдаланууга тыюу салынган. + +Куралдуу күчтөр төмөнкүлөрдөн турат: + +аскердик башкаруу органдарынан; +жөө аскерлер бирикмелеринен, бөлүктөрдөн жана мекемелерден (уюмдардан); +Абадан кол салуудан коргоо күчтөрүнөн; +Улуттук гвардиядан; +Чек ара кызматынан. + + +== Калк == + +Кыргызстандын калкы 6,7 миллиондон ашат. Бул өлкөдө 1959-жылда (2 065 000), 1970-жылда (2 935 000), 1979-жылда (3 523 000), 1989-жылда (4 258 000), 1999-жылда (4 823 000), 2009-жылда (5 362 793) жашагандардан караганда бир кыйла көбүрөөк. 2015-жылдын 25-ноябрнда Кыргызстандын калкы 6 миллион адамга жетти. +Туруктуу калктын көпчүлүгү республиканын түштүк аймактарында турат — Ош, Жалал-Абад, Баткен облустары жана Ош шаары ( 3,4 млн жашоочу же республиканын калкынан 53 %), алардын тургундары негизи Фергананын кыргыз бөлүгүндө турушат. Дагы калктын бир кыйла бөлүгү Чүй өрөөнүндө жашайт (Чүй облусу жана Бишкек шаары; 1,9 млн жашоочу же республикасынын калкынан 31 %). +2019-жылы турукту калктын 34 % шаарларда, 66 % айыл аймактарда жашаган. +2021-жылдын башына карата туруктуу калктын 34,6 % эмгекке жөндөмдүү жашка чейинкилер түзгөн, 57 % ― эмгекке жөндөмдүү жаштагылар, 8,2 % ― эмгекке жөндөмдүү жаштагылардан улуулар. Калктын орточо курагы аз-аздан өсүп жатат, 2020-жылдын башына карата 27,8 жаш түзгөн, эркектер үчүн ― 26,8 жаш, аялдар үчүн ― 28,7 жаш. +Өлкөнүн калктын негизи — 4,89 млн ашуун адам бул кыргыздар, республикасынын бардык аймактарында жашашат. Саны боюнча экинчилер болгондор бул өзбектер — 0,98 млн ашуун адам, көпчүлүгү Өзбекстан менен чектешкен аймактарында жашашат. Үчүнчү орунду орустар ээлешет — 0,34 млн адам, негизи өлкөнүн түндүк аймактарында турушат. Башка улуттардын саны 100 миң кишиден ашпайт. + + +=== Тилдер === +Кыргызстандын мамлекеттик тили ― кыргыз тили, расмий ― орус тили. Кыргызстандын конституциясында кыргыз тилине карата "мамлекеттик тил", орус тилине карата "расмий тил" түшүнүктөрүн колдонушу Конституциялык палатасынын (2021-жылдан Конституциялык сот) чечиминде ачыкталган:— 2013-жылдын 28-ноябрындагы № 12-р Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын чечиминен үзүндү +2020-жылдын Пушкин атындагы орус тилдин институтунун постсоветтик өлкөлөрдөгү (СССРдин мурдагы 15 республикасы) орус тилдин туруктуулук индекси изилдөөсүндө Кыргызстан Беларустан кийин экинчи орунду ээлеген. Индекс үч көрсөткүчтүн натыйжасында түзүлгөн, алар өз кезегинде башка көрсөткөчтүрдү камтышат: + +орус тили мамлекеттик-коомдук чөйрөсүндө (орус тилдин конституциядагы макамы, мамлекеттик сайттардын орус тилиндеги версиясы, мамлекеттик кызмат көрсөтүү порталы орус тилинде болушу); +орус тили билим берүү чөйрөсүндө (2018-жылында орус тилинде билим алган мектеп окуучулардын %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар мектептердин %, 2018-жылында башталгыч жана орто кесиптик билим берүү жайларынын студенттердин %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар орто кесиптик билим берүү жайлардын %, 2018-жылында жогорку окуу жайлардын студенттеринин %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар жогорку окуу жайлардын %); +орус тили илимий катнаштарда (Scopus cайтындагы орус тилинде басылмалардын үлүшү (%), Web of Science сайтындагы орус тилинде басылмалардын үлүшү (%)). +СССРдин кулаганынан бери Кыргызстанда Борбордук Азиянын өлкөлөрүнө караганда орус тилдин пайдалануу чөйрөсү кеңейип жатканы белгиленет. Башка факторлорду эсептебегинде бул көрүнүшкө Кыргызстандын Орусияга экономика жагынан көз карандыгы себептүү. + + +== Билим берүү == + + +=== Жогорку окуу жайлар === +Кыргыз авиациялык институту +Чыгыш университети +"Ала-Тоо" эл аралык университети +Борбордук Азиядагы Америка университети +Жалал-Абад эл аралык университети +Бишкек каржы-экономикалык академиясы +Бишкек гуманитардык университети +Кыргыз экономикалык университети +Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы +Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы +Кыргыз мамлекеттик дене-тарбия жана спорт академиясы +Кыргыз улуттук агрардык университети +Ысык-Көл мамлекеттик университети +Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети +Нарын мамлекеттик университети +Ош мамлекеттик университети +Ош технологиялык универститети +Ош педагогикалык институту +Ош мамлекеттик социалдык университети +Ош Борбордук Азия университети +Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы +Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети +Кыргыз улуттук университети +Кыргыз-Россия славян университети +Кыргыз мамлекеттик техникалык университети +Борбордук Азиядагы эл аралык университети +Кыргызстан эл аралык университети +Кыргыз-Түрк "Манас" университети +Жалал-Абад мамлекеттик университети +Т.Садыков атындагы Көркөм сүрөт академиясы + + +== Маданият == + + +=== Майрам күндөрү === + + +== Транспорт == + + +=== Аба майдандар === +Кеңештер мезгилинин аягында Кыргызстанда 50гө жакын абабекет жана учуу-конуу тилкелери бар болчу, алардын көпчүлүгү негизинен Кытайга жакын жайгашкан чек ара аймагындагы аскердик максаттар үчүн курулган[булак?]. + + +=== Темир жол байланышы === +Коңшу өлкөлөр менен темир жол байланышы: + +Казакстан менен бар — Бишкек бутагы; +Өзбекстан менен бар — Ош бутагы; +Тажикстан менен жок; +Кытай менен жок. + + +=== Жолдор === +Азия өнүктүрүү банкынын колдоосу менен жакында түндүктү жана түштүк-батышты байланыштырган Бишкектен Ошко маанилүү жол аяктап калды. Бул өлкөнүн эки негизги калктуу пункттарынын — түндүктөгү Чүй өрөөнүнүн жана түштүктөгү Фергана өрөөнүнүн ортосундагы байланышты кыйла жеңилдетет. Бул жолдун кесиндиси узундугу 3500 метр болгон ашуудан кийин түндүк-батышта Талас өрөөнүнө бөлүнүп чыгат[булак?]. + + +== Булактар == + + +== Тышкы шилтемелер == + + +=== Мамлекеттик сайттар === +Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий сайты Archived 2020-11-29 at the Wayback Machine +Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сайты Archived 2020-03-04 at the Wayback Machine +Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн расмий сайты Archived 2012-12-22 at the Wayback Machine +Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун расмий сайты +Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин расмий сайты + +Кыргыз тили — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили, түрк тилдери курамына, анын ичинде кыргыз-кыпчак же тоо-алтай тобуна кирет. Кыргыз Республикасынын түптүү калкынын, Кытайдагы, Өзбекстан, Тажикстан Республикасында Ооганстан, Түркия, Орусияда жашап жаткан кыргыздардын эне тили. 2009-жылы өткөн элди жана турак-жай фондун каттоонун жыйынтыгында Кыргыз Республикасында кыргыз тилин 3 830 556 адам өз эне тили катары көрсөтүшкөн жана 271 187 адам кыргыз тилин экинчи тил катары биле тургандыгы аныкталган. Бул Кыргызстан калкынын 76% кыргыз тилинде сүйлөйт дегенди билдирет. Кыргыз тилинде 1 720 693 адам орус тилин дагы билише тургандыгын көргөзүшкөн. Бул 2 109 863 адам кыргыз тилинде гана сүйлөй алышат дегенди билдирет. Болжолдуу эсеп менен дүйнө жүзү боюнча кыргыз тилинде 6 700 000 адам сүйлөйт. + + +== Тарыхы жана бөлүнүшү == +Кыргыз тилин шарттуу түрдө + +байыркы +орто +жаңы кыргыз тилине бөлүүгө болот. + + +=== Байыркы кыргыз тили === +Көпчүлүк окумуштуулардын (Б. Б. Радлов, В. Томсен, С.Е. Малов, М.Е. Массон, И.А. Батманов ж. б.) пикиринде Хакасиядагы, Тувадагы, Тоолуу Алтайдагы, Моңголиядагы, Таластагы, Кочкордогу жазуу эстеликтеринде сакталып калган жазуулар б. з. ч. 3 к. - б. з. 10-11-кк. чейин кыргыздар колдонуп келген тил болуп эсептелет. Бирок аталган тил андан мурунку доорлордо кезигерин унутпашыбыз керек. Мисалы, кийинки түркологдордун кээ бири (кара: Дроздов Ю.Н. Тюркская этнонимия древнеевропейских народов. М., 2008) сактардын тили дагы түрк (кыргыз) тилине жакын экендигин далилдеп жатат. Бул жерде «түрк» деген сөз жалпылама мааниде колдонулуп жүрүшү мүмкүн экендигин эстен чыгарбоо керек (кара: Кононов А.Н. Опыт анализа термина «турк». //СЭ. № I, 1949). Ал эми байыркы кытай маалыматтарында сакталып калган хунндардын 20 чакты сөзүнүн (мисалы, ch’eng-li - «көк» = «асман»; hiep-hō - χiәp-γәu = «йабгу», «жабгу»; eu-ta - wo-lu-to, ao-t’ot = «ордо», «кынгырак» - байыркы түрк. kɨŋrak = эки миздүү ийри бычак) уңгусу түрк тилине келип такалат. Демек, кыргыз тилинде колдонулган жазуулар Орхондогу жазуу эстеликтеринен эрте пайда болуп, кийин архаикалык мааниде айрым фонетикалык, грамматикалык, структуралык өзгөрүүлөргө ээ болушу мүмкүн. Орхон түрктөрү өз жазуу системасын түзүүдө байыркы кыргыздардын жазуу маданиятындагы тажрыйбаны пайдаланышкан (Шилтеме керек). Бул жазуу системасы ошол учурдагы кыргыздар пайдаланган тил катары мамлекеттик иш-кагаздарынын, дипломатиялык алакалардын талабына толук жооп берген дешке болот. + + +=== Орто кылымдардагы кыргыз тили === +10-кылымга чейин саясий-согуштук кырдаалдар, согуштук аракеттер, миграциялар, кыргыз тилинин эволюциялык өнүгүүсүнө тийгизген таасири тууралуу өз алдынча изилдөөлөр азырынча жүрө элек. Бирок Махмуд Кашгариде Киркиз, Кифжак, Угуз, Тухси, Йагма, Жикил, Уграк жана Жаруктардын тили – бир, таза түрк тили [туркиййя мах̣д̣а луг̣а вāх̣ида] экенин, Йамак менен Башгирт тили аларга жакын экени эскертилет. Ошону менен эле бир катар «бардык Йагма, Тухси, Кифжак, Йабаку, Татар, Кай, Жумул жана Огуздар «з» тыбышын «й» менен алмаштырып салышарын, башкача айтканда бул топтогулардан башкалар (анын ичинде кыргыздар дагы) кайыңды (жыгач, бак) «казиң», кийизди «кизиз», кездеменин кыйыгын (кыйык) «кузук» деп сүйлөөрү белгиленген. Негизи окшоштугу жагынан Махмуд Кашгаринин сөздүгүндө колдонулган сөздөр дээрлик азыркы кыргыз тилинде, эң эскилерин алиге чейин түштүк кыргыздары колдонорун белгилөөгө болот. Мисалы, Махмуд Кашгариде «курум» – «аска-таш», «амаж» – соко. Азыркы учурда жергеталдыктар үйүлүп калган шагыл ташты курум дешсе, жалпы түштүктө сокону амач деп аташат. Бирок байыркы Энесайлык кыргыздардын жазуу тили азыркы кыргыздардын тилине тийгизген таасирин так кесе айтууга болбойт. Мисалы, кээ бир окумуштуулар (кара: Петров. К.И. Очерки происхождения киргизского народа. Фр., 1963) «XIII-XV кылымдарда Тянь-Шанда калыптанган тилдин моңголдордун чабуулуна чейинки (XIII кылымга чейинки)Тянь-Шанда жашаган калк жана енисейлик кыргыздарга тиешелүү тилге жатпагандыгын» баса белгилеген. Кыргыз тилинин моңголдордун чабуулуна чейин өзгөрүүгө учураганын академик Болот Жунусалиев (Юнусалиев) дагы көрсөтөт. Мисалы, «кыргыз-алтай тилинде лексика, фонетика жана морфологиядагы окшоштуктардан тышкары кыргыздын тагай, адигине уруулары колдонуп, бирок ичкиликтерде кезикпеген өзүнчө сөз тобу бар. Алар мындай: «сонун», «белен», «каалга», «унаа», «керээз», «арга», ж. б. Эми, биринчиден, бул сөздөр моңгол тилине кирген бардык тилде (анын ичинде жазуу тилинде да) кезигет; экинчиден, кыргыздын жогоруда көрсөтүлгөн урууларынан башка азыркы алтай, тува, кээде хакас тилинде да жолугуп, бирок булар менен уялаш башка элде колдонулбайт. Бул эмне дегендик? Мындай сөздөрдүн жалпы ортоазиялыктарда жана батыш түрк тилинде жолукпай, моңгол тилинде гана кезигип, кыргыздар менен алтайлыктар аны моңгол тилдүү элден кабыл алуусу төгүнгө чыкпай турган далил болуп эсептелет. Анда, алар аны качан, кайсы жерде кабыл алган деген жүйөлүү суроо туулат. Кыргыздар аны Орто Азияны моңголдор каратып алган мезгилде кабыл алды дешке негиз жок, эмне үчүн дегенде, ал сөздөрдү (жок дегенде кээ бирин) казак, өзбек, уйгур, тажик, түркмөн же башка элдер да кабыл алышы керек болчу. Моңголдор аларды да басып алган. Ошондуктан адигине жана тагай уруулары аталган сөздөрдү кыргыздар алтайлыктар менен алардан мурда аралашып, саян-алтай бөксө тоолорунда жүрүп кабыл алган деген тыянак чыгат. Ал эми мындай сөздөр ичкиликтердин диалектисине кирбей калышы – ичкиликтер ал туугандарынан өтө оолакта калганын, же кыргыз эли моңгол тилин сөзүн кабыл алып жүргөн мезгилде алардын алыскы түштүк-батыш чегинде калышканын далилдейт. Бул фактылар башка фактылар менен да түз байланышып турат» (кара: Юнусалиев Б.М. К вопросу о формировании общенародного киргизского языка.“Труды ИЯЛ АН Кирг. ССР”, 1956, вып. VI). Соңку ислам дининин таасири менен кыргыздар араб арибин пайдаланууну өздөштүрүшкөн. Дал ушул мезгилден кыргыз тилине ислам дининин, кошуна жашаган түрк-иран тилдүү элдердин таасири астында иранизм, арабизм лексикалары кире баштаган. Ошол мезгилден тартып, азыркы Кыргызстанда 1928 ж. чейин, Кытайдагы кыргыздарда азыркы учурда дагы кыргыз тилинде жазуу араб арибин колдонуп жүргүзүлгөн. +Айрым изилдөөчүлөрдун тыянагы (Н.А.Баскаков) боюнча кыргыз тили 10-к. тартып кыпчак тилинин таасирин күчтүү ала баштаган. 10-13-кк. тарыхый кырдаалдардын соңунан энесайлык жана теңиртоолук кыргыздардын тилдери өз алдынча өнүгө баштаган. +Эне-Сайдагы кыргыздардын тили 1703-ж. чейин өз алдынча өнүгө берген. Бул кыргыздар Жунгарияга сүрүлгөндөн соң, энесайлык кыргыздар өз алдынча этностук өнүгүү негизинен ажырап калышкан. Ошол кыргыздардын тили бүгүнкү хакастардын, тувалардын, шорлордун, карагастардын, түштүк алтайлыктардын тилдеринин калыптанышына башкы ролду ойноду, энесайдагы кыргыз тили кийинки жашоосун улантты. + + +=== Азыркы кыргыз тили === +Теңир-Тоодогу кыргыздардын тилинин өнүгүүсү улана берген. 19-кылымда Молдо Кылыч, Молдо Нияз, Тоголок Молдо ж.б. араб ариби менен кыргыз тилинде өз чыгармаларын жарата алышты. Чагатай жазуу маданиятынын таасирине карабастан, кыргыздарда өз жазуу маданияты өнүгө берди. Муну бүгүнкү кытайлык кыргыздардын араб арибине ыңгайлашкан жазуу маданиятынан көрүүгө болот. Араб арибинде Осмоналы Сыдык уулу өз эмгектерин жазган, 1917 жылы төңкөрүштүн соңку жылдарындагы гезит-журналдар, алгачкы алиппелер буга мисал боло алаары анык. К.Тыныстанов, И.Арабаев, Б.Солтоноев ж.б. илим адамдары өз илимий эмгектерин араб ариби, андан соң латын, кийинчерээк кириллицага негизделген жазуу менен даярдашкан. Жаңы кыргыз тили төңкөрүштөн кийинки мезгилде биротоло калыптана баштады. Кыргыздын алгач араб арибине, латынга, андан соң кириллицага негизденген адабий тили, улуттук интеллигенция, окуу-маданий, улуттук искусство борборлору калыптана баштады. Алгачкы илимий басылмалар жарыкка чыкты, мамлекеттик стандарттагы атайын окуу китептери, окуу куралдары, адабий чыгармалар басылып чыга баштады. Учурдагы кыргыз тили өнүгүү жолунда. бүгүнкү илимий-техникалык жана башка керектөөлөрдүн бардык талаптарына жооп берген, өнүгүп жаткан улуттун тили. Азыркы кыргыз тилинин 1928 жылдары реформаланган араб алфавитинин негизиндеги, 1927-1940 жылдары латын алфавитинин негизиндеги жазууда болгон. 1935-жылы кыргыз тилинин ариптерин кириллике өткөрүү боюнча катуу талкуу жүрүп, 1940 жылдан тартып кирилликте жазуу системасы колдонулууда. Жазуу системаларынын өзгөрүүсү менен чогуу Кыргыз тилин орфография эрежелери да улам такталып келе жатат. Азыр колдонулуп кыргыз тилинин орфографиясынын соңку редакциясы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан 2008-жылы 26-июнь кабыл алынган, № 567 токтому менен бекитилген. + + +== Ариптери == + +Кирилл жазуусу расмий түрдө Кыргызстанда колдонулат. +Араб жазуусу расмий түрдө Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районуна кирген Кызылсуу-Кыргыз автоном облусу, Или-Казак автоном облусу, Пакистан жана Ооганстанда колдонулат. +Кыргыз Брайль алфавити +Араб ариби 1927-жылы латын арибинин негизинде түзүлгөн алфавитке өткөнгө чейин колдонулган. Учурда араб ариби Кытайда колдонулат. Латын ариби Кирилл арибине алмаштырылганга чейин 1930-жж. Советтер Союзунда колдонулган. Кыргыз кирилл ариби Кыргызстанда колдонулат. 36 тамгадан турат: 33 орус алфавитинен, жана кошумча кыргыз тилинин тыбыштык өзгөчөлүгүнө ылайык 3 тамга: Ң, Ү, Ө. + + +=== Азыркы кыргыз тамгалары === + +1940 ж. орус арибинин 33 тамгасынын негизинде, ө, ң, ү, кыргыз тамгалары кошулуп, жалпысынан 36 тамга болуп түзүлгөн. +Кыргыз адабий тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Анын он төртү (8 кыска, 6 созулма) үндүү, 25 үнсүз тыбыш: (б, в, г, г, д, ж, д, ж (аффриката) з, й, к, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) 22 тамга менен белгиленет. + + +=== Кыргыз ариптеринин салыштырмалуу жадыбалы === + +К (K) ك + а, о, у, ы тамгаларынын алдында турса же ээрчисе => ق (Q) +Г (G) گ + а, о, у, ы тамгаларынын алдында турса же ээрчисе => ع (Ğ) + + +=== Адам укуктарынын жалпы декларациясы === + + +== Орхон-Энесай алфавити == +(Көк-Түрк алфавити, Туран алфавити, Байыркы Түрк алфавити, Байыркы Түрк элдери алфавити) + + +== Шилтеме == + + +== Муну да карагыла == +кыргыз тилинин грамматикасы; +кыргыз тилинин диалектери; +кыргыз тилинин лексикасы; +кыргыз тилинин орфографиясы; +кыргыз тилинин тарыхы; +кыргыз тилинин жазуу эрежелери; +кыргыз тилинин фонетикасы; +кыргызча термектин жайгашуусу + + +== Сырткы шилтемелер == +Кыргыз тили транслитератор +* Кыргыз тилинин онлайн сөздүгү +Кыргыз тилине керектүү программалар, онлайн сөздүк +Кыргыз тилинин латын-кирилл-араб ариптер (алфавиттер) арасы оодаргычы (транслитератору) + +Бишкек — Кыргызстандын саясий, экономикалык, илимий жана маданий борбору; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — Биринчи Май, Ленин, Октябрь, Свердлов райондору кирет. + + +== Этимологиясы == +Айрым маалыматтарда Бишкек шаары Саруу уруусунан чыккан Эркөбөк уулу Бута (Бишкек) баатырдын ысымын алып жүрөт деген маалыматтар бар. Бишкек 2023 жылдан баштап өнүгүүсү жакшы боло баштаган + + +== Географиясы == +Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 м бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 кмдей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 кмдей. +Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 мден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 км. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат. +Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 м тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот. + + +=== Аба ырайы === +Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик климаттуу аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай Теке (332 саат), эң аз тийгени Бештин айы (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2°С, Үчтүн айыныкы – 4,6°С, Текеники – 24,5°С. 1930 жылы Бештин айында эң төмөнкү температура (–38°С), 1983-жылы Текеде эң жогорку температура (43°С) катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2°Ска жылуураак. Үшүк жүрүү жазында Чын Курандын ортосунда токтоп, күзүндө Тогуздун айынын ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 мм. Көбү Жалган Куран-Теке, жылдын кургакчыл мезгили (11%) Теке–Айак Оона айларына туура келет. Кар Бештин айынын ортосунан Бирдин айынын аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 см, аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 см. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы мүнөздүү. Анын ылдамдыгы 2–3 м/секден ашпайт. Ылдамдыгы 15 м/секге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен 30дай жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат. + + +=== Суулары === +Бишкек шаарынын негизги суу артериалары мурда Ала-Арча жана Аламүдүн суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат. +Бишкектин ирригация системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА) көлмөлөр бар. +Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт. + + +=== Флорасы жана фаунасы === +Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат. Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат. + + +== Калкы == +Шаар калкынын саны 2009 ж. Жалган Курандагы эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн. +Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон. +2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы Орто-Сай айылында жашайт. +Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн. +2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон. +2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон. + + +=== Улуттук курамы === +Шаарда Кыргыздар (66,2%), Орустар (23,0%), Уйгурлар (1,6%), Татарлар (1,5%), Корейлер (1,4%), Өзбектер (1,4%), Казактар (1,1%), Украиндер (0,9%), Дуңгандар (0,5%) ж. б. жашайт +Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн. + + +== Тарыхы == + +Азыркы шаардын аймагын адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар б. з. ч. 5–4 миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б. з. ч. 7–3 кылымдары) жана усун (б. з. ч. 3-кылым – б. з. 5-кылым) уруу бирликтери түзүлгөн. Бул уруу союздары Аламүдүн, Аларча сууларын бойлото да отурукташкан. Буга кийинки мезгилге чейин сакталып калган дөбө-мүрзөлөр далил болот. +Орто кылымда Аламүдүн жана Аларча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (7–12 кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км2дей аянтты ээлеген (Бишкек1 бекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыласкер айылдарынын аймагы). Кийин "Темир усталар чеби" аталып калган дагы бир байыркы чоң шаар (8–13 кылымдары), азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан. + +Шаардын борбору кокондуктардын мурдагы чеби Бишкек чебинин аймагында (Аламүдүн суусунун сол жээги, кийин "Темир усталар чеби" деп аталып калган шаар чалдыбарынын орду) жайгашкан. Шаар 8-кылымындан 15-кылымдын башына чейин өнүгүп, моңголдордун жапырыгында бүлгүнгө учураган жана бир аз убакыттан кийин кайра жанданып, тиричилик 18-кылымга чейин созулган. Андан кийин шаар биротоло ээн калган. Айрым маалыматтар боюнча 18-кылымында солто уруусунан чыккан Бишкек аттуу адам ушул чөйрөнү жердеп, журтун душмандан коргоп турган. 19-кылымдын башында кыргыз феодалдарынын өз ара чатагынан пайдаланган Кокон хандыгы Чүй өрөөнүн басып алып, жергиликтүү элди башкарып туруу үчүн бир катар чеп курдурган. +Кокондуктардын негизги чыңдоолорунун бири катары Чүй өрөөнүн борбор бөлүгүндө курулган чеп — Бишкек чеби аталган (бул аталышты колониячылар Пишпек деп бурмалап, өзгөртүп айтышкан). Бул чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы "Темир усталар чебинин" ордунда 6га жерди ээлеген. Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Бишкек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 1862-жылы сентябрда падыша аскерлери Байтик башында турган кыргыздардын жардамы менен чепти 2-ирээт ээлеп, аны биротоло талкалаган. 1864-жылы анын урандысынын жанында казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган. 1868—70 жылдары шаардын азыркы чегинде орус келгиндери Аламүдүн жана Бишкек айылдарын негиздешкен. 1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар акимий жактан Ала-Тоо округунун (борбору — Верный шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары Түркстан дубанына, кийин Токмок уездинин курамында Жетисуу облусуна кирген. 1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, ага шаар статусу берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18468 жеткен. Бишкекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, а.и. тегирмендер 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 1883-жыды булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Ошондой болсо да шаарда ө.ж-га караганда базардык-стационардык типтеги соода тезирээк өнүккөн. 1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 1879-жылы приходдук бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 1916-жылы жайында Бишкек уездинин көп бөлүгүн улуттук-боштондук көтөрүлүш каптаган. Орусияда февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Бишкек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын Убактылуу өкмөттү колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 1918-жылы 7-январда Бишкектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин колуна өткөн. 1924-жылы 14-октябрдан Бишкек — Кара Кыргыз АОсунун (1925-жылы 25-майдан Кыргыз АОсу), 1926-жылы 1-февралдан Кыргыз АКСРинин борбору, 1926-жылы 12-майдан Фрунзе деп аталган. 1936-жылы 5-декабрдан Фрунзе — Кыргыз КСРинин борбору (1991-жылдан Бишкек аталып, эгемендүү Кыргыз Республиканын борбору), 1938-жылы Бишкекте 3 акимий район Пролетар (азыркы Ленин), Биринчи Май, Свердлов райондору түзүлгөн. 1961-жылы шаарга Кызыласкер, Привокзальный (Попеновка), Төкөлдөш айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоңарык, Ортосай айылдары кошулган. 1974-жылы жаңы акимий район Октябрь район түзүлгөн. Кеңеш доорунда Бишкек шаарынын саясий-коомдук, социалдык-экономиалык жана маданий турмушунда зор өзгөрүүлөр болду. 1924-жылы алгачкы кыргыз газети "Эркинтоо" чыккан. 1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей түзүлгөн. 1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган. Ошол эле жылдары алгачкы ири өнөр жай ишканалары курулган. Бишкекке Улуу Ата мекендик согуш жылдарында Украинадан, Орусиядан бир катар ө. ж. ишканалары көчүрүлүп келинген. Азыркы учурда базар экономикасына багыт алуунун натыйжасында шаардагы өнөр жай ишканаларынын, соода мекемелеринин ж. б-дын бир катары менчиктин түрдүү формаларына өтүүдө. Көз каранды эмес мамл-тин борбору катары Бишкекте бир катар чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана эл аралык уюмдардын өкүлчүлүктөрү ачылып, Кыргызстандын дүйнө элдери менен байланышы кеңейүүдө. +VII-кылымындан баштап Бишкек калаасы Жул шаарчасы катары таанымал болчу. 1825-жылында Чүй өрөөнүндөгү Пишпек аттуу калаасы эң ири аскерканасы (гарнизон) менен кошоо курулган. Орус аскерлери калааны 2 жолу (Аяк оона айынын (сентябрь) 4, 1860 жана тогуздун айынын (октябрь) 24, 1862) басып алышкан. 1862-жылдын Жетинин айында (ноябрь) калаа талкаланган. Эки жыл өткөндөн соң, анын ордуна *казак пикети орнотулуп, кийинчирээк базар чогула башталды. 1868-жылы Пишпек аттуу конуш курулган. Чын куран айынын (апрель) 29, 1878-жылы уезддын (Жети-Суу дубаны) борбору Пишпеке которулган. Ошол учурдан бери Пишпек (Бишкек) шаар наамдын ээси. +Тогуздун айынындан (октябрь), 1924-жылындан, Кара-Кыргыз Өзэрктин (автономия) акимий борбору. Бугу айынан (май), 1925-жылдан - Кыргыз Өзэрктин (автономия) борбору. 1926-жылы кеңештик (советтик) аскербашынын, Михаил Фрунзенин, аты коюлуп Фрунзеге өзгөрүлгөн. 1936-жылдан баштап Фрунзе шаары - Кыргыз КСРдин борбордук калаасы. 1991-жылы, эгемендүү Кыргыз Республикасында, шаардын аты кайрадан Бишкекке өзгөрүлгөн. Бир уламыш боюнча шаардын жаңы аты, XVII-кылымында бул жерде жашаган Бишкек-Баатырдын атынан чыккан. Башкасы боюнча - Пишпектен (биринчи аты) жана Бишкек (маанилештери:жыгачтан жасалган курал, кымыз аралаштыргыч таяк). + + +== Экономикасы == +Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан Кыргыз Республикасынын борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн. +Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар. +Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду. +Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн. +Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды. +1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн. +Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган. + +Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: + +Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн), +"РЕЕМТСМА – Кыргызстан" АК (386,6 млн), +"Дастан" корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн), +"Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс" ишканасы (162,0 миң), +"Бишкек дан-азык" (52,5 млн); +Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн), +"Бишкексүт" (114,6 млн), +"Таттуу" (29,0 млн), +"Кыргызшампаны" (46,9 млн), +"Кыргызавтомаш" (55,6 млн), +"Жылдыз" (10,1 млн), +"Байпак" (9,0 млн), +"Бишкек темир-бетон заводу" (37,8 млн сом), +"Булгаары" биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б. +Өнөр жайдын негизги продукциялары: + +электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с), +касса аппараттары (72 даана), +автомобиль радиаторлору (178,2 даана), +мебелдер (172,0 млн сом), +бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т), +кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана), +токулган кийим (15,6 миң даана), +жүн кездемелери (374 миң м3), +байпактар (3793,6 миң жуп), +бут кийимдер (37,9 миң жуп), +эт (6,3т), сүт (17,4 миң т), +пиво (4722 миң дикалитр), +шампан (260 миң дикалитр), +коньяк (27,5 миң дикалитр), +сигарет жана папиростор (3168,6 даана), +ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т), +чай (2,7 миң т) ж. б. +Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн АКШнын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар. +Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат. +Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында Эркин экономикалык аймак (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын "Манас" аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен "Акчий" деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. "Бишкек" ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында "Бишкек" ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. "Бишкек" ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн. + + +== Маданий турмушу == + +Бишкек шаары Республиканын илим, билим, саламаттыкты сактоо, көркөм өнөр жана маданият мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан. + +Алар: "Достук", "Аккеме", "Саякат", "Ысык-Көл", "Семетей", "Бишкек", "Ала-Тоо", "Хаятт", "Эльдорадо" ж.б. мейманкалар, "Ош", "Аламүдүн", "Баткен", "Ортосай", "Аларча-2", "Дордой", "Кудайберген" ж.б. базарлар, "Айгүл", "Айчүрөк", "Береке", "Берекет", "Бешсары", "Диньчинь", "Жаңылык", "Миңтүркүн", "Сейтек" ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, Жогорку Кеңеш, Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, Беларусь, Германия, Индия, Иран, Казакстан, Кытай, Орусия, Өзбекстан, Пакистан, Тажикстан, Түркия ж.б. + + +== Транспорт == + + +=== Темир жол === + +Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы Орусиянын шаарларына бет алышат, Казакстандын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар. + + +=== Электр транспорту === + +1951-жылы 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн. +Шаарда жеңил метро жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө. + + +=== Автомобилдик (Автоунаа) === +Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет. +Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. +Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн. +Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда. + + +=== Шаар аралык байланыш === +Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. + +Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп. + + +=== Аэропорт (Абабекет) === +Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык "Манас" эл аралык аэропорту шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган. +Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары: + +Бишкек – Ош — Исфана, +Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар (Кытай), +Бишкек – Балыкчы – Каракол, +Бишкек – Алматы (Казакстан), +Бишкек – Карабалта – Тараз (Казакстан) – Ташкент (Өзбекстан) автоунаа жолдору ж. б. + + +== Архитектурасы == +Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында (Алматы) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон. +1925-жылы ал кездеги Пишпек калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн "Интергельпо" кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, "Жумушчулар Шаарчасын" кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды "Сталиндик стиль" деп атап калганбыз. + +1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. +1960-жылдары элде айтылып калгандай "хрущевкалар" 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган. +Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан. +Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган. +2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес. + + +== Административдик-аймактык бөлүнүшү == + +Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн. + +Октябрь району – 245 587 (2009) +Биринчи Май району – 180 994 (2009) +Свердлов району – 230 821(2009) +Ленин району – 205 926 (2009) +шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009) +Орто-Сай айылы – 5 646 (2009) +Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт. +Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет. + + +== Түзүлүшү == +Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым. + +Акимдик бөлүнүшү — 4 район. +Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет. + + +== Жогорку окуу жайлары == +Кыргыз улуттук университети +Кыргыз эл аралык университети +Ала-Тоо эл аралык университети +Кыргыз-Түрк "Манас" университети +Борбордук Азиядагы Америка университети +Кыргыз мамлекеттик техникалык университети +Бишкек мамлекеттик университети +Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы +Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети +Эл аралык инновациялык технологиялар университети +Кыргыз улуттук агрардык университети + + +== Шаардын символдору == +Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле. +Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. "Фрунзегорпроекттин" ишкерлери Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну "Бишкек" деген жазууга алмаштырышкан. +Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан. + + +== Боордош шаарлар == +Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат: + +Алмата, Казакстан; +Нур-Султан, Казакстан; +Анкара, Түркия, 1992-жылдан бери; +Измир, Түркия; +Үрүмчү, Уйгурстан, Кытай Эл Республикасы; +Куми, 1991-жылдан бери; +Колорадо Сприңс, Колорадо, АКШ, 1994-жылдан бери; +Мэридэн, Коннектикут, АКШ, 2005-жылдан бери; +Казбин, Иран; +Минск, Беларусь, 2008-жылдан бери. + + +== Булактар == + +Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. +Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 + + +== Тышкы шилтемелер == +Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты +Archived 2013-10-04 at the Wayback Machine + +Ош — Кыргызстандын экинчи ири жана Орто Азиянын эң байыркы шаарларынын бири. Ош расмий эмес аталыштарда Кыргызстандын экинчи борбору деп аталат. +Бул өлкөдөгү эң эски шаар (болжол менен 3000 жылдан ашуун), 1939-жылдан бери Ош облусунун административдик борбору болуп саналат. +2025-жылы шаардын этностук аралаш калкынын саны 375.400 адам болгон, кыргыз, өзбек, украин, орус, корей жана башка чакан этносторду камтыйт. Ал Кыргызстан менен Өзбекстандын чек арасынан 5 км алыстыкта жайгашкан. Ал белгилүү Ислам аалымы үчүн белгилүү. Ош шаары Фергана өрөөнүн батышында, деңиз деңгээлинен 1000 метр бийикте жайгашкан. Бишкектен Ошко чейинки автожолдун аралыгы 730 чакырым. Ош шаары Сулайман-Тоо жана Ак-Буура дарыясы менен атактуу. + + +== Калкы == +Ош — калкынын саны боюнча Бишкектен кийинки экинчи орунда турган Кыргызстандын шаары. 2012-жылдын үчтүн айынын (январь) бирине карата шаар калкынын саны 230 200 адамды түзгөн. Ош шаарына шаардык администрациядан тышкары 25,6 миң жашоочусу менен шаар четиндеги 11 айыл-кыштак карайт. Ош шаарынын калкы саны шаар четтери менен 500 миң жашоочу деп бааланган. +Ош шаарында өзбөк жана кыргыздардан тышкары орус, түрк, татар, уйгур, тажик, азербайжан жана башка улуттар жашайт. Ош шаарын 50% тургундары Ислам (сунний) динин карманат. + + +== Тарыхы == +Шаар Борбордук Азиядагы эң байыркы калктуу конуштардын бири. Ош шаары 8-кылымда Улуу жибек жолунун боюнда жибек өндүрүү борбору катары белгилүү болгон жана б. з. ч. IV-кылымда – б. з. V-кылымда шаар Чыгыш жана Батыш өлкөлөрүн байланыштырган Улуу Жибек жолундагы маанилүү калаага айланган. өндүрүлгөн жибек атактуу соода жолу Алай тоолорунан өтүп Чыгыштагы Кашкарга жеткен. +8–10-кылымдары Ош чоңдугу бoюнча Фергана өрөөнүндөгү эң ири шааарлардын бири катары саналган. +Шаар дубал менен курчалган жана анын үч дарбазасы; Дарбаза-ий Кух (Тоо дарбазасы), Дарбаза-йи Аб (Суу дарбазасы) жана Дарбаза-йи Мугкеде (Отко сыйынуучулардын ибадатканасы дарбазасы) болгон. Макдисий 966-жылы жазып бүткөн өзүнүн «Ахсенут-текасим» аттуу эмгегинде «Ош дарыялары мол, ар түрдүү өзгөчөлүктөргө ээ шаар болуп эсептелет. Абасы таза жана молчулук бар. Жамы-мечити базарлардын ортосунда жайгашкан. Тоого жакын бай жер болуп суулары мол. Бул жерде жайгашкан чоң рибатка (аскерий гарнизон жайгашкан жай) ар тараптан көңүлдүү адамдар келишет»-деп шаардагы диний абал жөнүндө да баа жеткис маалыматтарды берет. Ош шаарынын 13-к-дын башында [Чыңгыз хан|Чыңгыз хандын]] аскерлери кыйраткан. 13-кылымдын аягы 14-кылымдын башында жашаган Жамал Карший,өзүнүн «ал-Мулхакат бис-сурах» аттуу эмгегинде Ош шаары боюнча төмөнкүдөй маалыматтарды берет: «Ош шаары. Анда эки анча чоң эмес тоо жайгашкан: Баракух жана Ханаф. Баракух тоосунда азиз жана салих адамдардын мазарлары жайгашкан. (Ал жерде) башкалардын катарында Давуддун уулу Сулаймандын вазири Асаф ибн Бурхиянын күмбөзү бар, экөөнө Алланын рахматы болсун». 14-к-дын акырында Аксак Темирдин дөөлөтүнө, кийин Моголстанга караган. Моголдор династиясынын негиздөөчүсү Захиреддин Мухаммад Бабур өзүнүн Бабур-Наама деген эмгегинде Ош жана о.эле Сулайман тоонун үстүндөгү чакан үй ж-дө да эскерип кеткен (1496–98). 17-к-да +калмактардын кол салуусуна жана талоонуна кириптер болуп турган. 1762-ж. Кокон ханы Эрдене басып алган. Ош тегерегиндеги айылдары менен кошо хандыктын акимдик-аймактык системасында борбордук вилайетке баш ийген бектиктин, 19-к-дын 2-жарымында Ош вилайетинин борбору болгон. 1876-жылдан Түркстан генерал- +181 +губернаторлугунун Фергана облусундагы Ош уездинин борбору болуп калган. 1924-жылдан округдун, 1926- +жылдан кантондун, 1928-жылдан райондун, 1939-жылдан облустун борбору. Учурда шаарда орто кылымдын +убагында курулган Асаф-Ибн-Бурхиянын мавзолейи (13-к.,) Рават Абдулла хандын мечити (16–17-к.),, +Алымбек датканын мечити (19-к.), Мухамад Юсуп Байкожо-оглынын мечити (20-к.) ж. б. 30дан ашык +эстеликтер калыбына келтирилген. Ош ш-нда б. з. ч. 4-к.–5-к-га таандык Мырзалимдөбө, Чаяндөбө, Отузадыр +байыркы чептери, Мады, Коргошундөбө, Ак-Буура, Шалтакдөбө, Шоробашат, Куршаб, Бөрүдөбө, Дөңбулак, +Дыйкан ж. б. чептердин калдыктары сакталган. 2000-ж-дын октябрь айында Ош шаарынын 3000-жылдык +салтанаты белгиленди. Ал тууралуу алгачкы маалыматтар биринчи жолу арап булактарында IX кылымда эскерилген. + + +== Маданият, билим берүү == +Бириктирилген Ош тарыхый-маданий корук-музейи +Сулайман-Тоо ыйык тоосу, ЮНЕСКОнун тизмесиндеги(2009-жылдан тарта) Ош шаарынын так ортосунда жайгашкан тоо. +Бабурдун буйругу менен XVI кылымда курулган Сулайман-Тоонун чыгыш тарабындагы үй. +Тахт-и-Сулейман мечити +Ак-Буура чеби (I-XII) +Сулайман-Тоодо жайгашкан Краевед музейи +Сулайман-Тоонун 3000 жылдыгына карата курулган «Улуу Жибек жолу» Краевед комплекси +Орто кылымдык мончосу +Сүрөт-Таш чокусу ( б. з. ч. I миң жылдыктын 100 таш бетиндеги сүрөттөрү) + + +=== Мечитер === +Шейит-Дөбө мечити +Ача-Мазар мечити +Садыкбай мечити +Асаф-ибн-Бурхия күмбөзү (XI-XVII) +Рават Абдулла-хан мечити (XVII-XVIII) +Мухаммед Юсуф Байходжи-уулу мечити (1909) +Сулайман-Тоо мечити (2012) + + +=== Театр, Филармония, Кинотеатрлар === +Р. Абдыкадыров атындагы облустук филармония +С. Ибраимов атындагы улуттук драма театры +З.М. Бабур атындагы Мамлекеттик академик өзбек драма театры +«Семетей» кинотеатры +«Кыргызстан» кинотеатры +"Ак-Буура" кинозалы + + +=== Эстеликтер === + +Барсбек кагандын эстелиги +Алымбек датканын эстелиги +Алишер Навоинин эстелиги +«Айкөл Манастын монументалдуу комплекси». 2013-жылдын Бугу айында коюлган +Курманжан датканын эстелиги +Рысбай Абдыкадыровдун эстелиги +Токтогул Сатылгановдун эстелиги +«Өчпөс от» мемориалдуу комплекси +«Кайгылуу эне» мемориалы +В. И. Лениндин эстелиги +«ГАЗ-АА» унаасынын эстелиги + + +=== ЖОЖдор === + +Ош технологиялык Университети (Исанов көч, 81) +Ош Мамлекеттик Университети (Ленин көч, 331) +Ош гуманитардык педагогикалык институту (Исанов көч, 75) +Ош Мамлекеттик социалдык Университети +Москва мамлекеттик социалдык Университетинин бөлүмү + + +== Спорт == +Алай футбол клубу + + +== Элчиликтер == +Орусиянын негизги консулдугу +Казакстандын негизги консулдугу +Кытайдын (КЭР) негизги консулдугу + + +== Боордош шаарлар == + Маниса, Түркия (16-май 1997-жыл) + Стамбул, Түркия (10-август 1998-жыл) + Хужанд, Тажикстан (3-июнь 2000-жыл) + Санкт-Петербург, Орусия (20-февраль 2004-жыл) + Амасья, Түркия (6-декабрь 2005-жыл) + Кашгар, КЭР (3-март 2006-жыл) + Новосибирск, Орусия (26-июнь 2009-жыл) + Йозгат, Түркия (2-ноябрь 2012-жыл) + Үрүмчү, КЭР (2013-жыл) + Синин, КЭР (9-декабрь 2014-жыл) + Тараз, Казакстан (17-июнь 2016-жыл) + Андижан, Өзбекстан (3-октябрь 2016-жыл) + Ярославль, Орусия + Ланьчжоу, КЭР + Фошань ,КЭР + Сиань, КЭР + Самсун, Түркия + Каракол, Кыргызстан + Чолпон-Ата, Кыргызстан + + +== Кыскача адабият тизмеси == +Кыргыз обондору / Жыйнакты түзгөндөр Б.Алагушов, К.Мадваров. – Фрунзе: «Кыргызстан» басмасы, 1970. – 474 бет. – [Кыргыз ССР Маданият министрлиги. Республикалык эл чыгармачылык үйү]. +Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. - ISBN 5-89750-028-2. +Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий био-библиографическийу свод / Отв. ред. академик У.А.Асанов. – Бишкек: Центр государственного языка и энциклопедии, 2002. – 544 стр., илл., карта. - ISBN 5-89750-142-4. +Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6... + + +== Интернет шилтемелер == +http://www.presskg.com/tuusu/08/0729_12.htm Archived 2017-05-12 at the Wayback Machine +http://kg.wen.su/osh/istoriya/ Archived 2011-09-17 at the Wayback Machine +http://oshcity.kg/kg/ Archived 2018-08-15 at the Wayback Machine + +Тарых — адамзат коомунун өткөн жолун изилдөөчү илим. Коом тарыхы Жер, жаратылыш тарыхынын бир бөлүгү жана уландысы. Коомдун тарыхы жер жүзүндө адамдын пайда болушунан башталат. +- Коом менен жаратылыштагы өнүгүүнүн ар кандай жүрүмү. +Тарых арабча “та’рих” – “сыпаттап айтуу”) – адамзаттын ишмердигин, акыбалын, көз карашын, коомдук алакаларын жана уюмдарын, руханий, чарбалык, социалдык-саясий өнүгүүсүн тээ өтмүштөн бери иликтеген гуманитардык билим тармагы. Адамзат тарыхын изилдөөчүлөр (тарыхчылар) заттык жана руханий булактарга (археологиялык, этнографиялык, жазма, сүрөт, видео, үн, ж.б.) таянышат. +Жана ошондой элетарых (латын сөзүнөн "hisтoria" – тарых; өткөндөр тууралуу баян) +– 1) жаратылыш менен коомдун өнүгүү процесси; +- 2) адамзаттын конкреттүү жана көп түрдүү мүнөздөгү өткөн тарыхын окуп-үйрөнгөн коомдук илимдердин комплекси +(тарых илимдери). Бул илимдердин чегинде далилдер, окуялар жана процесстер тарыхый булактардын негизинде изилденет. Тарых жалпы тарыхтан жана айрым өлкөлөр менен элдердин тарыхынан турат; +-Алгачкы жамааттык тарых, +-Орто кылымдардын тарыхы, жаңы тарых +- Жана соңку жаңы тарых болуп бөлүнөт. +Тарыхтын негизги тармактары болуп экономикалык тарых, аскердик тарых, тарыхый география, ж. б. болуп эсептелишет. Комплекстүү илим болуп саналган тарыхтын органикалык составы болуп адистештирилген Тарых илимдери, археология жана этнография саналышат. Маданияттын, илимдин жана техниканын ар тараптуу тарыхы аталган илимдердин (математиканын тарыхы, физиканын тарыхы, философиянын тарыхы ж. б.) жана искусство түрлөрүнүн (музыканын тарыхы, театрдын тарыхы ж. б.) таарыхый бөлүмдөрү тарабынан изилденет. Тарых тигил же бул чөлкөмдү (африканистика, балканистика), элди (синология, тюркология ж. б.) же элдер түркүмүн (славян таануу) изилдеген гуманитардык илимдердин тобуна кирет. +Тарыхты терең иликтөө аркылуу адамзаттын өнүгүү баскычтары, багыттары, цивилизациялык жетишкендиктери, жалпы адамзаттын өнүгүүсү үчүн тигил же бул этностун же инсандын салымдары, адамзат тарыхындагы бурулуш учурга жетелеген окуялар, кайгылуу, алааматтуу жана жеңиштүү, ийгиликтүү учурлар, өткөндүн оң жана терс сабактары таразаланат. +Тарыхты комплекстүү үйрөнүү аркылуу гана тигил же бул элдин, улуттун, этностун, социалдык топтун, диндин, расанын өзгөчө тарыхый барактарын калыс таразалоого болот. +Тарыхты иликтөөнүн да ар кыл усулдары бар. +Тарыхый жазма булактарды иликтөө – булак таануу менен байланыштуу. +Археологиялык эстеликтерди жана жайларды иликтөө менен археология илим тармагы алектенет. +Тарыхты изилдегендердин ар кыл мектебин, ар тарыхчынын тарыхый саамалыктарын, өзгөчөлүктөрүн, жетишкендигин жана кемчилигин иликтөө – тарыхнаама илимий тармагы аркылуу жүргүзүлөт. +Тарыхты илимий иликтөө тарыхый далилдерге гана таянат, ушул жагынан ал тарыхый окуяларды пенде катары айтып берүүдөн, өз жоромолун бир беткей таңуулап сунуштоодон кескин айырмаланат. + + +== Булактар == +Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет. +Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004 + + +== Интернеттеги шилтемелер == +Тарых барактары + +Манас ― Манас эпосунун башкы каарманы. Кыргыз элинин эң улуу баатыры. Кыргыз урууларын бир кандыкка бириктирген баатыр. Манастын прототиби боюнча илимде ар түрдүү варианттар бар: 1. Барсбек; +2. Алп Сол; +3. Мухаммед Кыргыз. +Эпос боюнча Манас Жакып байдын баласы. Негизинен Манас баатырдын өмүр баяны эпостук окуялардан куралат + + +== Манастын балалык чагы == +Манастын балалык чагы — сюжеттеги болочок баатырдын өзгөчө сапаттарын алдын ала кабарлап турган маанилүү бөлүгү. Бул бөлүмчөдө баатырдын балалык чагынын алгачкы учуру жана турмушту таануунун башталышы сүрөттөлөт. +Манас ар мүчөсү адамдан башка жотолуу, күчү денесине сыйбаган балбан, жандуудан жазганбаган баатыр, айтканынан кайтпаган бек бала болуп чоңоёт. Күч-кубаты боюна сыйбаган Манас жанда жок тентек чыгат: бала көрүнсө тегерегине жыят, мазарды көрсө ыйык дебей кыят. Думана көрсө уруп, асасын тартып алып азапка салат, кожону көрсө коркутат, бир сабада кымызды колуна берсе бир жутат, доргону көрсө токмоктойт, жамбы тийсе колуна чака пулча токтотпойт. Бай Жакыптын бул уулу бир балакет кылат дешип айылдаштары ушак-айың кеп кылышат. +Болочок баатыр өзгөчө сапаттарга ээ болушу, өтө бат чоңоюп жанда жок тентек чыгышы кеңири белгилүү эпикалык салттык көрүнүш. Бул белгилүү варианттардын бардыгында бар. Радлов жазып алган вариантта Манас бешикте жатканда эле сүйлөп, жортуулга чыгам — дейт (болочок баатырдын бешикте, ал түгүл жаңы төрөлгөндө эле сүйлөшү да фольклордо кеңири жолугуучу сюжет). www.meatspin.com варианты боюнча Манас бешке чыкканча баспай бечел калат, жетиге жашы жеткенде ашынган тентек чыгат. Сегиз жашында жанына кырк баланы жыйып алып талаада ойноп жүрүшсө, сексен калмак бала келип, жалынса болбой кырк баланы токмоктойт. Койгула деген Манаска да кол салышат. Ачуусу келген Манас он эки калмак баланы жыга чаап өлтүрөт. Качкандарын кубалап бара жатканда Жакып жолугуп калып, түбүмө жетет экенсиң деп ачууланып үйүнө алып кетет + + +== Манас баатырдын алгачкы эрдиктери == +Манас баатырдын алгачкы эрдиктери — сюжеттин өнүгүшүндөгү окуялардын чиелениши, бутактанып өнүгүүсүн шарттаган баскыч. +Жакыптыкына барган Ошпур Манастын баш бербегендигин айтып, балаңарды алгыла деп өтүнөт. Зарлап жүрүп көргөн жалгыз баламды калмактардын калың жерине таштап койбой алып кел, тентек өскөн немеден санаам тынбады деп Чыйырды да наалыш кылгандыктан, Жакып Ошпурдукуна барып, уулун ээрчитип кайра тартат. Жолдо жылкылары жатчу Ак-Өтөктөн уюлгуган чаңды көрүп, карап калган Жакыптын жанына жылкычы башчысы Ыйманкул келип жер коруган калмактар жылкыларды кубалап жүргөнүн айтат. +Жакыпты көрүп жетип келген калмактар тегеректеп алып, ага кол салышат. Ыймандын колундагы укуругун ала коюп, Манас калмактардын башчысы Кортукту чокуга чапканда, башы жарылып, ал жан берет. Дагы бир нече калмакты аттан түшүрө чаап, качкандарын кууп жөнөгөндө Манас калмактардын айлына кирип барбасын деп чочулаган Жакып артынан жетип, баласын токтотот. Айланайын каралдым, алды-артыңды кара, бул жерде сенин кызырлуу кыргыз элиң жок, булар көп, сен азсың, балтыр этиң толуп, баралыңа келгенде өчүбүздү аларсың, азыр ээликпе, башчысын сойдуң, башкаларына катылба. Өлгөн калмактын кунун берип кутуларбыз деген атасына уулу: жөн эле корко бербечи, кун дегениң эмне? — дейт. Кун деп санап мал алат, ал салган малына көнбөсөң бул жердеги аз кыргыз чабылат. Акыры өзүңдү өлтүрүп тынат — деп түшүндүрөт атасы. Жаш баланын ачуусу келет: өзүлөрү кол салбадыбы, кун бербеймин, бирөөдөн коркуп, корголоп жүрүп жан сактабай эле койдум. Деги сенин түбүң ким? Бала атасынан тегин сурады. Жакып уругу кыргыз экенин, чоң атасы Ногой көп жерди башкарып турганын, анын көзү өткөндө Эсенкан жиберген көп кол элди чаап, Ногойдун балдарын туш-тушка айдаганын айтып: туугандарың чачылган, элиң алыста араң жүргөндө минтип сен эр өлтүрүп карыган кезимде курубадымбы — деп, кейийт. Манас байкабай жаман иш кылган экемин деп өкүнүп, не кыларын билбей шашып, оюна баягы кыйынчылыкта жардам беребиз деген кырк кишини алат. Көрүнөр бекен деп эки жагын элеңдеп карап турганда нарытан кызыл байрак көтөргөн кырк киши чыга келет. Аларды көрүп кубанып кеткен Манас каткырып күлүп, тигилерди утурлай жүрөт. Эмнеге күлгөнүн сураган атасына жооп бербей, алаксып, тиги келген кишилерге учурашып, мурда сүйлөшүп таанып калганы менен сүйлөшкөнгө кирет. Кырк чилтен Жакыптын көзүнө көрүнбөгөндүктөн, ага баласы өзү менен өзү сүйлөшүп жаткан сыяктуу сезилет. Чилтендерге Манас калмактар өзүлөрү катылганын, чаап жиберсе бирөө өлүп калганын, атасы кайгырып жатканын баяндайт. Алар өлгөн калмактын уулу өзүңө жолдош болот, кайгырбагын, көзүңдү жум дешет. Манас көзүн жумса көп аскер көрүнөт. Чилтендерден бул аскерлер кимдики экенин сураса алар сеники дейт. Аскерлердин алдында турган адамдын аты Бакай, ага эң жакын киши экенин айтат. Манас көзүн ачса атасы жок, ал коркуп качып кетиптир. Манас Ыйманды чакырып, жылкыларды калмактардын корук жерине жайдырып жиберет. Өзү менен өзү сүйлөшүп эле жинди болуп калды деп баласынан түңүлүп, үйүнө барган Жакыптын сөзүнө кайгырып санаасы тынбаган байбиче жол караса эч нерсе көрүнбөйт. Жакыпка нааразы болгон Чыйырды баласын издеп жөнөйт. Жайылган жылкынын четинен Манасты көрөт. Баласы энесинен жай сурайт. Ал жер коруган калмактан бир канчасы өлдү, балам сөзүмдү укпай жинди болуп калды деп апкаарып, атаң үйгө барды, ошон үчүн шашып келдим, ай-талаада эмне бар, үйгө кетели дейт. Калмактар келип калса өз жаныңарды сактагыла, жылкыны ала беришсин тим койгула деп жылкычыларды калтырып, энесин ээрчитип, Манас үйүнө жөнөйт. Бая өлгөн Кортуктун сөөгүн алганы төө жетелеп келген жети калмак алардын жолунан чыгат. Тарбын дегени баланы таанып, Кортукту өлтүргөн бала ушул экенин жолдошторуна айтат. Калмактар баласы менен энесин кармап кетмек болушуп, экөөнү ортого алат, Чыйырдынын чылбырына кол сунуп, Манастын колуңду тарт, катылба дегенине болбой энесинин атын чылбырдан алып жетелемек болгон калмакты далыдан кармап көтөрүп туруп бири-бири менен урганда анысы Тарбынга катуу тийип жан берет. Катыла албай качып жөнөгөн калмактар бурут бала дагы бирди өлтүрүп салганын айтып айлына барышты. Баласын ээрчитип үйүнө келген байбиче Жакыпка көргөн-билгенин баян этти. Кызыталак калмактар, мага кызыккан экен! Кыргыз дагы кыйла журт, кырылышып көрөйүн, кырк миң жылкым бар экен, кызматына бөлөйүн — деп, бай Жакып ачууланып кайратына келди. Айлыбыздан эр өлдү, кун алууга жардамдашкыла — деп манжулуктар канатташ жашаган алтайлык калмактарга кабар бергенин, кырк үйлүү кыргызды чаап алганы жатканын Саламаттын иниси Сарбан Жакыпка айтып келет. Жакып да бөөдө өлүп калбайлы, камданышсын деп көңүлү жакындарына, айлына, алакалашып турган казак, найман, коңурат урууларына кабар айттырат. Кабар уккандар Жакып кадырлуу бай эле, талатып ийип тим жатып алганыбыз болбос — дешип, беш жүз жигит жардамга аттанышат. +Кун алмакка чогулган үч жүз манжулукка алтайлык калмактардан келген төрт жүзү кошулуп, эртеси таң менен аттанып, Жакыптын айлын бет алып келе жатышып, Кайыңдуунун өзөнүндөгү көп жылкыга кабылышты. Алтайлык калмактар бу да Жакыптын малы, баарын бизге буюрган экен дешип көп жылкыны көңтөрө тийип жөнөштү. Манжулуктун айыл башчысы Атакул алтайлыктардын ээнбаштыгына теригип, эби менен алалы, кундун да ээси болот деп жүйө сөз айтса, олжого кызыккан беркилер айып алгандыкы, кун куугандыкы, баарын жеп кетебиз — деп мойноп болушпайт. Арадан чатак чыгып, алтайлык менен манжулук эки жаат болуп кармашып калышат. Кабар угуп, кун алабыз деп Алтайдан келген дагы эки жүз киши кошулуп, алтайлыктар көбөйүп кетип, манжулуктарды сүрүп, малын талай баштайт. Айылына коргологон манжулуктун катын-балдары колдоруна канжар, бакан, бычак алып коргонуп шайы кетишти. Өлгөн Кортуктун уулу Шакум «өз кордугун көргөнчө жат кордугун көрөйүн, бакылга башым бийлетпей, акылдуу менен өлөйүн” — деп жардам сураш үчүн Жакыптын айылын көздөй жөнөйт. Айлынан чогулган алтымыш адамы менен таң ата аттанган Жакып Бадалдуунун оюна келип, алыстан көп кошундун караанын көрүп токтоп калган эле. Аңгыча алардын жанына келген Шакум бала: алтайлыктардан көп кол келип, айлымды талап жатат, жылкыңды бүт айдаганын ченеп ал десем Жакыпка болушасың деп өзүмө кол салды, ажыратып ал, айылдаш конуп, эл болоюн дейт. Жакыпка жардамга аттангандар да жете келишип, Жакыптын колу жети жүз сексен адамга толду. Чогулгандарга Жакып Шакум баланын өтүнүчүн айтып, манжулуктарды куткарып алууну бардыгы кубатташты. Урушсак го ушуну алабыз, бирок, ураанды ким деп салабыз? — деп көпчүлүк токтой калганда «Манас!», «Манас!» деп ураан салып, кула атына камчы уруп Манас бала элден бөлүнүп калмактарга ат коюп жөнөдү. Эл «Манастап» ураан чакырып, анын артынан жапырт агылды. Манас жоого аралашып, жеткен эле жерде алтайлыктардын башчысы Домабыл баатырды ыргыта коюп жайлады эле, айбатына такат кыла албай калгандары ат соорусун салып качып калышты. Куугундун эң алдында жеткенин жайлап жаш Манас барат. Куугандар жеткендеринин көбүн кыйратышты — алтайлыктардан төрт жүз он үч киши өлүм болду. Жоону түштүк жерге сүрүштү. Баласынан чочулаган Жакып Манасты токтотуу үчүн артынан кууп, асый эмес бышты, астына элдин түштү, чарчабаган бул доңуз, кандай жылкы күчтүү — деп баласы минген кула атты тилдеп, Артыштын сары кайкаңдан баласына жетип, аны токтотту. +Манас токтоп калган соң, алтайлыктарды андан ары кубалаган адам болбоду. Кол кайра тартып, манжулуктардын айлына чогулушту. Согушта өлгөндөрдүн жакындарына кайрат айтышып, Жакып жылкысынан айдатып келип, мурда өлгөн эки адам менен кийинки өлгөндөрдүн тууган-уруктарына бөлдүрүп берди. Силерге журт бололу, тууган кылып алгыла — дешкен манжулуктардын өтүнүчүн кабыл алып, мурда жоолашкандар жарашып, бир журт болушту, жаңы туугандарга атасы өлгөн Шакум баланы бий көтөрүштү. Кийинкилерге анын уругу каратоко, өз аты Мажик аталып калды. Жардамга келгендерди Жакып айлына ээрчитип барып, конок кылып, эртеси аксакалдарына ат мингизип, аягына тон кийгизип, узатты. +Баатыр өмүрүндөгү негизги иши делген чоң эрдикти жасоодон мурда балалык курагы менен өспүрүм кезинин аралыгында майда согуштарга катышып, алгачкы эрдик иши менен көзгө көрүнүшү баатырдык эпостордун сюжетиндеги туруктуу окуялардан. Чыгарманын көлөмүнө, мазмунуна ылайык алгачкы эрдиктердин мүнөзү да түрдүүчө болушу мүмкүн. «Манас» эпосунда бул белгилер бир канча майда окуялар менен чакан согуштардан турат: алтайлык калмактар менен болгон согуш; Эсенкан жиберген соодагер тыңчыларды жайлоо, Нескара менен болгон согуш: он бир дуу-дуунун балбандарынын келиши жана башкалар Сюжеттин өнүгүшүндө татаалданышында гана эмес, чыгарманын башкы идеялык багытынын калыптанышы менен ачылышында баатырдын алгачкы эрдиктери сүрөттөлгөн окуялар менен согуштардын мааниси чоң. Майда уруулар менен элдердин биримдешүүсүнүн бир чоң согуштук союзга биригүүсүнүн белгилүү бир баскычы катары кызмат кылат. +Баатырдын балалык, өспүрүмдүк учурунун качан бүтөрү жөнүндө так чек жок. Салт боюнча баатыр эрезеге жеткен курак катары он эки жаш эсептелет. Айрыкча кан шайланышы күч-кубат гана эмес, акыл-эси боюнча да эл башында турууга жарактуу болгон учур катары эсептелет. Баатыр кан шайлаганга чейинки окуяларды бүт шарттуу түрдү балалык өспүрүм курактарда иштелген алгачкы эрдиктер катары кароого болот. +Радлов жазып алган вариантта бул темага арналган системалуу окуя жок. Айрым маалыматтар гана берилет. Манас он жашында ок атып, он төртүнө чыкканда ордо чайкап кан болгону айтылат. Ошондой эле: +Алтымыш айгыр, жүз кунан +Айдап жеди Кокондон, +Сексен байтал, миң кымкап +Жеткизип алды Букардан. +Кашкардагы Кытайды +Турпан айдап чыгарды, +Турпандагы кытайды +Аксы айдап түшүрдү (Радлов жазып алган вариант, 157) делет. Бул саптардагы Кокон, Турпан, Аксыда Манастын согуштары, алым алганы жөнүндөгү маалымат баатыр алгачкы эрдиктерин көрсөткөн окуялардан кабарлап турат деп эсептөөгө болот. Бирок Манас он төртүндө кан болгону мурда айтылып, Кокон менен Букардан салык алып, Кашкар менен Турпандагы кытайларга каршы согушканы кийин келтирилгендиктен, кан шайлангандан кийинки иштелген иштер болушу да ыктымал. Эпикалык салттардын талаптары сюжеттин мындай түрдө өнүгүшүн да жокко чыгарбайт. Буга «Манастын» негизги варианттарынын айрымдарындагы сюжеттик өзгөчөлүктөр да далил. +Эпостун алгачкы окуяларындагы, айрыкча негизинен «даяр» сюжеттик курулмалар кеңири пайдаланылган баатырдын төрөлүшүн шарттап, өзгөчө сапаттарын алдын ала кабарлап турган белгилер сүрөттөлгөн бөлүмдөр Сагымбай Орозбаковдун варианты менен Саякбай Каралаевдин варианты бири-бирине көп учурларда жакын болгону жана сюжеттин өнүгүш этаптары жалпысынан туура келгени менен Манас иштеген конкреттүү иштер сүрөттөлгөн окуялар эки манасчыда бири-бирине төп келбейт, баатырга ар бири өзүнчө иш иштетет, окуяларды өз алдынча өнүктүрүшөт. Сюжеттин системасына кирген окуялардын мааниси, көлөмү ар вариантта ар түрдүү болушу жана аларды темага бөлүүдө бири-бирине толук туура келе бербеши ыктымал. Сөз болуп жаткан эки негизги варианттын окуяларынын темаларга бөлүнүшү белгилүү деңгээлде шарттуу. Негиз катары алынган Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы сюжеттин өнүгүшүнө ылайык берилген темалар кээде Саякбай Каралаевдин вариантындагы сюжеттин өнүгүшүнө туура келбей, кээде биринде бар окуя экинчисинде жок, же башка темада берилген жана башкалар. Буга баатырдын алгачкы эрдиктеринин сүрөттөлүшү да далил. Бирок сюжеттин жалпы кабыл алынган башкы нугу жана ушуга ылайык чоң-чоң эпикалык темаларга бириктирилген салттык туруктуу өзөк окуялар эки вариантта тең сакталат. +Саякбай Каралаевдин вариантында баатырдын алгачкы эрдиктери төмөнкүчө айтылат: Ошпур Жакыпка келип баласын алып кетишин өтүнөт. Жакып Ошпурдукуна барып Манастан койду эмне үчүн көп кырдың десе, баласы ээсиз малды көп жыйып эмне кыласыз дейт. Жакыптын көп малы корук жерди жеп койду деп угуп калмактын балбаны Кочку жети жүз колу менен келип калат. Балаң Манасты бер, Эсенканга айдап кетем деп Жакыпты опузалап Кочку жылкы тиет. Манас кырк бала жолдошу болуп калмактарды бүт кырып салат. Тагылык аттуу калмак гана качып кутулуп, аны Манас көрбөй калат. +Шапак Рысмендеевдин варианты, Молдобасан Мусулманкуловдун варианты, ТМВда бул окуялар Сагымбай Орозбаковдун вариантында жакын планда берилет.Багыш Сазановдун вариантында айтылбайт. + + +== Манастын кан шайланышы == +Манастын кан шайланышы — эпостун бардык белгилүү варианттарында бар туруктуу сюжеттердин бири, салт боюнча баатырдын балалык, өспүрүм курагынын бүткөн чеги катары эсептелет, сюжеттин орчундуу түйүнү. +Жакыпка канатташ жашап, ынтымагы бир жамаатташ болгон Алтай тоосунун арасындагы казак, кыргыз, алчын, үйшүн, найман, аргын, маңгыл урууларынын белдүү, белгилүү адамдары Жайсаң, Күлдүр, Калдар, бала Мажик, Дөгөн кары, Айдаркан, кыпчактардын Таз чечен, нойгут Акбалта, тотудан Токтобай, лөкүштөрдүн Өмүрзагы чогулуп жыйын курушту. Жакып жыйынга: түбүнөн жоолаша жүргөн Эсенкан баш болуп, жообуз көбөйүп кетти. +Беймарал жатып, бир күнү каптап келген жоодон кыргын таап, кырылып калбагандай бололу. Зордукчу келсе каяша кылып, каршы турганга ылайыктуу бирөөнү кан көтөрүп алалы. «Башчысы болбой марыбайт, баш-аламан жарыбайт» деген оюн айтты. Чогулгандар Жакыптын сөзүн кубатташты. «Кана, чыгым тозор жандан, калп айтпаган чындан, казатка чыгар тыңдан, өткүр чечен тилдүүдөн, өкүмөт жөнүн билчүүдөн бириң кан болууга чыккыла дешсе, кан боломун калкка, кандай да болсо чыдаймын калк башкарган наркка», — деп бел байлап чыккан адам болбойт, журт тунжурап калат. Аңгыча баягы салбырынга барган балдар: камалышыңар кандай, силерди билбейбиз, биздин каныбыз бар. Чеге минген боз быштыны талаада союп, Манас деген баланы кан көтөрүп алганбыз. Биз көтөргөн кан силерге туура келеби дешет. Айтса, айтпаса төгүнбү, Манастын кан болору жөн деп, көпчүлүк дүңгүрөп кубаттап кетишти. Кимдин өкүнүчү болсо, же ким аны кан кылбайт элек дечүлөр ушул көпчүлүктүн алдында азыр айткыла. Бүгүн кандыкка атап коюп, арманы ичте калып, эртең калба салчулар чыкпасын деп, Акбалта журтка кайрылды. Мен нааразымын деген адам болбоду. Талаада бир ат сойдум эле деп өз напсиме тартпайын, токонаалатка калгым келбейт. Бул жерде казак, кыргыз, калмак, маңгул, каңгай, тыргоот мыктылары турасыңар ылайыктуу адамдардан бел байлаганы болсо ошону шайлагыла, мени жөн койгула деп Манас элге кайрылды. Тургандар өзүң эле ылайыксың деп чуулдашты. Алты кулач ак кийизге отургузуп, жыйынды жети айлантып Манасты кан көтөрүштү. Кан өкүмүн колуна берип, башына жыгалуу бөрк кийгизишти. Кандуу журт болдук дешип чогулгандар каниет алышты. Жакын токсон бээ союп, тогуз күнү той берди. +Радлов жазып алган вариантта Манас он төрт жашка чыкканда ордо чайкап кан болгону кыскача эскерилет. Саякбай Каралаевдин вариантында кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчүп келгенден кийин Алоокени жеңген Манас кан шайланат. Шапак Рысмендеевдин варианты, ТМВ, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында бул окуя Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын сюжеттик нукта айтылып, Манас Алтайда эле кан болот. +Манастын [[Жолой|Жолойду]] жеңип, чайын олжологону — варианттардын көбүндө бар туруктуу окуя. Эпикалык душмандын белгилүү балбан, баатырларынын бири Жолойду башкы каармандын ишине аралаштыруучу түйүндүн милдетин аткарат. +Балбандары Манастан кордук көрүп кайра келгенден кийин он бир дуу-дуу камданып, жүз он миң кол топтоп, Манасты чаап келүүгө Алтайга жөнөшөт. Ошол учурда Манастын туш-тушка койгон кароолдорунун бири Жолой Манжуриядан тогуз жүз төөгө чай жүктөп чыкканын билдирет. Манас тосо барып урущуп, жекеде Жолойду жарадар кылып качырып, чайын олжолоп алып, элге таратат. Атынын күлүктүгүнөн качып кутулган Жолой Дагалак шаарынын каны Кырмус шаага арызданып барат. Көп аскер Манасты чапканы кеткенин айтып, Кырмус Жолойду жубатат. +Жазуу учурунда кеткен кемчиликпи, же башка себеби барбы, эпизоддо бүтпөгөндүк байкалат. Жолойдун кайда, эмнеге барганы, чайды кайда алпаратканы белгисиз. Окуянын толук иштелген түрдөгү үлгүсү Шапак Рысмендеевдин варианты менен Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында берилген. Молдобасан Мусулманкуловдун варианты боюнча Манастан тынчсызданган Эсенкан калмактан өзгөчө балбан Жолой чыкты деп угуп, кашына чакыртып алып, алың келсе Манасты кармап, чамаң жетпесе жакшылап чендеп-байкап кел деп тогуз жүз төөгө чай жүктөп, жүз балбан кошуп берип жөнөтөт. Аларды Манастын кароолчулары көрүп, кабар беришет. Окуянын андан наркы өнүгүшү Сагымбай Орозбаковдун вариантына, Шапак Рысмендеевдин вариантында Молдобасан Мусулманкуловдун вариантына жакын айтылат. Радлов жазып алган вариантта Көкөтөйдүн ашында Коңурбай Мааникерди сурап зордук кылып чыр чыгарганда Манас Жолойду токсон төөгө жүктөлгөн чайын тартып алганын эскерет. +Саякбай Каралаевдин вариантында атайын окуя катары айтылбаганы менен Манас менен Жолой беттешкен учурлар да Манас Жолойдун чайын тартып алганын, же Жолой чайын Манаска тарттырганы эскерилет. + + +== Манастын Таласка көчкөнү == +Манастын Таласка көчкөнү — Көзкамандар окуясынын ичине кирип, Манаска туугандарынын дагы бир кастыгын баяндаган сюжеттеги өзүнчө бутак. +Манас элин чогултуп алып кыргыздын жер ортосу Таласка көчсөм кандай дейсиңер? — деп кеңеш салат, чогулгандар анын Таласка көчүшүн туура табышат. Байжигит элге кайрылып Алтайга кайра көчүп кетүүгө уруксат сурап, ошондой эле анын өтүнүчү да канаттандырылат. Манас Таласка көчүүгө камдана баштайт. Байжигит элден бата алуу үчүн ажыраш аяк той бермек болуп акылдашканы Манаска келе жатса алдынан Шыгайдын уулу Жапак чыгып, тойго кытайларды да чакырышын талап кылып, Алтайдан келген кыргыздар мени тоготпой, Манасты улук көрөсүңөр деп опурулат. Жапак Манас менен эки ата өткөн тууган (Шыгай Ногойдун иниси), ал Коңурбай менен бирге өсүптүр. Кытайды тойго чакырса Коңурбай келип Манасты өлтүрүп, бийликти мага алып берсе деген үмүтү бар экен. Байжигиттин Манас элди эл кылып бириктирди, экөөбүзгө тең тууган деген жүйөөлүү сөзүнө болбой, Жапак тоюңа кытайларды чакырбасаң айлыңды чаап алам деп кекетет. Ачуусу келген Байжигит колуңдан келгенин аяба дейт, бирок, Манаска барып арызданды деп күпүр кеп кылар деп намыстанып, кайра тартып айлына кетип калат. Тоюна калмак-кытайларды да чакырмай болгон Байжигит Жапакка өчөшүп кытайларга кабар айтпай, айланасындагы элди гана тойго чакырат. Жапак Алымбеке дегенин камданып келсин, мен жардам берем, Манасты жайлайбыз деп айттырып, Коңурбайга жиберет, кабарчы барганда Коңурбай үйүндө жок экен. Алымбекенин айткандарын уккан Алооке Жапакты шылдыңдап күлөт да, азыр Манаска ал жетпейт, андан көрө Жапак Манасты кытайларды чаап алалы деп азгырып чыксын, эли-жеринен узап, кытай жерине барганда Жапак ичинен чыкса, Коңурбай сыртынан беттесе экөөлөп балким жеңер дейт. Байжигиттин тою башталып, көп эл чогулат. Алоокеге нааразы болгон Жапак ал коркуп келбесе, өзүм эле жараймын — деп күүлөнүп өз алдынча камдана баштайт. Элин бөлөк кондуруп, жигиттерин, туугандарын шайлантып коёт да, элдин көзүнчө Манаска бой бербей койсом эл мени билип калбайбы да, кийин Манасты өлтүрсөм мен кан болбогондо ким болмок эле деп ойлойт. Чыр чыгаруу үчүн тойго келген элдин сакалдуу-көкүлдүүлөрүн, мыктыларын бүт сөгүп тилдеп чыгат. Алоокенин ордун басымыш болгон сенсиңби? — деп Көкөтөйдү камайт. Атасына тил тийгизгени үчүн Бокмурун камчы менен эсин оодара чапканына да болбойт. Тойго чакырып алып, Манас тууганына сөктүргөнү эмнеси деген элдин нааразылыгы Манаска да жетет. Ал Жапактын бул эмнеси мен барып билип, чоң атам Шыгайга кол берип келейин деп аттанат. Камсыз начар ат менен бара жаткан Манасты Каныкей токтотуп, сууту канбай жатат, чабыла турган Аккула тердесин ошону минип, жүгү жеңил болуп калбасын курал-жарагыңды алып, жоо кийимдериңди кийип ал — деп алдап мурда Жапактан шекшиген Каныкей камдантып аттандырат. Шекшинген Бакай да Манас менен кошо жөнөйт. Шыгайдын айылына жакындаганда Жапак туугандары, жигиттери менен ат коюп, Манаска жабылышат. Тууганына кол кайырбаган Манасты коргоп, Бакай алар менен чабыша кетет. Кокустан келип уруштун үстүнөн чыккан Көкчөкөз Манаска болушуп Жапакты өлтүрөт. Кабар жетип Шыгайдын айлына ат койгон кырк жигитти Бакай токтотуп калат. Сакалдуулардан калыстар чогулуп келип, Манас өлгөн туугандарын урмат менен көмөт. Той улантылып, түрдүү тамашалар, ат чабыш болуп, Аккула чыгып келет. Той тарап, Байжигит Алтайга, Манас Таласка көчөт. Таласка келип жайланып, кыргыздардын туш тарабы менен кабарлашып тынч жатып калат. +Бул окуялар Радлов жазып алган вариантта жок. Саякбай Каралаевдин вариантында да айтылбайт. Башка манасчылардан Шапак Рысмендеевдин вариантында Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат. Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында Жапактын өлүмү бар, бирок чыр Көзкамандарга арналган той учурунда Айгандан алган олжону талаштан чыгат. + +Манас баатырдын Ала-Тоону душмандардан бошотушу +Манас баатырдын Каныкейге үйлөнүшү +Көкөтөйдүн ашы +Жети кандын чатагы +Манас баатырдын Кытайга жүрүшү + + +== Колдонулган адабияттар == +"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4 + +Ысык-Көл — Кыргызстандагы эң чоң тоолуу туздуу көл. Көлдөгү суунун көлөмү -1738 чарчы км, суу бетинин аянты - 6236 чарчы км. Жээктеринин жалпы узундугу - 688 км. Көлдүн орточо тереңдиги 278 м, эң терең жери 668 м. Ысык-Көл түндүктөн түштүккө 58 кмге, ал эми батыштан чыгышка 182 кмге созулат. Кыргыздар бул көлдү "Кыргызстандын бермети" деп аташат. +Ысык-Көлдүн түбү чоң табышмак боюнча калууда. Ысык-Көл суусунун алдында байыркы урандылар бар экендиги көпчүлүккө кеңири маалым. Келечекте көгүлтүр берметибиздин түпкүрүн изилдеген Кусто чыгаарына ишеним чоң. +Каталан картасы катары кеңири белгилүү болгон картада Ысык-Көлдүн түндүк чыгыш жээгинде крест салынган храм түрүндөгү белги коюлган, анын жанында түшүндүрмө текст жазылган: “Апостол Матвейдин кудурети сакталган деп айтылган армян бир туугандардын монастыры”. Азырынча урандылырды изилдөө иштери эч натыйжа бере элек. Балким, биздин окумуштуулар байыркы жашоочулардын изин таап алышы эч ажеп эмес. Көптөгөн чет элдик компаниялар жана жеке адамдар буга абдан кызыгып, изилдөө иштерин, казууларды жүргүзүүгө даярдыгын билдирүүдө. Бул эстеликти издөө иши археологиялык туризмди өнүктүрүүнүн кубаттуу кыймылдаткычы болушу толук ыктымал. + + +== Ысык-Көл – кыргыз бермети == + +Кыргыз элинин бермети – Ысык-Көл. Ал тоо арасында жайгашкан. Анын тарыхта түрлүү аттары сакталып калган. Ысык – Көл жылуу көл дегенди билдирет. Анын Туз – Көл деген да аты болгон. Андан кийин Тимур – ту – Нор деп да аташкан. Бул темирлүү көл дегенди билдирген. Бир кезде Жыт-Көл деп да аташкан. Ысык-Көлдүн мындайча аталышы кокусунан болгон эмес. Ысык-Көл деңиз денгээлинен 1623 метр бийик жерде жайгашкан. Анын аянты 6124 чарчы километрди түзөт. Узундугу 182 километрге чейин жетет, туурасы 60 километрге барабар. Тереңдиги жагынан дүйнөдөгү Танганьика, Ньяса жана Байкал көлдөрүнөн кийинки төртүнчү орунда турат. Эң терең жери 700 метрден да ашыгыраак. Ысык-Көлгө 80ден ашык агын суу келип кошулат. Ысык-Көлгө жаздын келиши эң кызыктуу болот. Көл үстү түркүн сонундарды элестетет. +Мында кыштаган ак куулар, кызыл моюн өрдөктөр башка жакка кетишет. Анын ордуна сууда сүзүүчү башка канаттуулар пайда болот. Айрыкча каркыралардын канат сермеши кандай кызыктуу! Ал эми көз талдырган канат сермеген көк кытандарчы! Баардык келгин куштардын тобун карап отурса, көп нерселерди байкоого болот. Ошентип, Ысык-Көлгө 16 түрдүү келгин куштар учуп келишет. Уялар салышат, жумурткалашат, балапан чыгарышат. Ысык-Көл-эс алуучу жайдан башка да туризмдин борбору. Башка өлкөлөрдөн туристтер, альпинисттер жана саякатчылар келип турушат. Алар көлдүн кооздугуна, тунуктугуна, абанын тазалыгына суктанып кайтышат. Көлдө балык өстүрүүчү жана кармоочу чарбалар бар. Алар чабак, осман, маринка жана сазан сыяктуу көп балыктардын түрүн кармашат. Көл жээги жай мезгилинде өтө жандуу жана өтө кооз. Ар түрдүү ооруларды айыктыруучу Жети-Өгүз, Кой-Сары, Ысык-Көл, Ак-Суу сыяктуу курорттор – Ысык-Көлдө. Көлдүн климаты мелүүн, абасы таза, нымдуу. Ысык-Көлдүн туш тарабы тоолор менен курчалган. Күнгөй-Тескей Ала-Тоолору, аскасы асман тиреп, өзүнчө бир көрктүү. Ысык-Көлдү даңазалап акындар ыр жазышты. Жазуучулар тамшандырган көлөмдүү китептерди, уламыш, жомокторду жаратышты. Таланттуу акын Алыкул үчүн көл түгөнгүс тема болгон. Акын эргип, суктанып, көлдү сүйгөнүн, анын кереметин өзүнүн канаттуу ырларында көрсөтө билген. +Ысык-Көл кээде тынч да, кээде толкун, +Толкуса, толкунуна тең ортокмун. +Турмушта канча жолдош күтсөм дагы, +Бир сырлуу мындай жолдош күткөн жокмун + + +== "Манас эпосунда" == +Ысык-Көл — «Манас» эпосундагы топоним. «Манас» эпосунда кыргыздардын байыртадан мекендеген жерлеринин бири катары көп эскерилет. Манас Ата журтун баскынчы жоодон бошотмок болуп Алтайдан аттанып чыгып, Кошойго жолукканы келе жатып, Ысык-Көлгө туш келип, суктанат: + +Береке экен, бел экен, +Бенде көрчү жер экен, +Жердегенде адамды +Кан кылуучу жер экен. +Жээк-жерге баарысы +Бай кылуучу жер экен, +Ортосу көпкөк көл экен, +Суусунда миңдей төр экен +Жердеген адам бай болчу, +Көлүндө ырыс бар экен. +Боз мойнокчо, дөбөчө +Түшүп Манас жер чукуйт +Касиеттүү жер экен, +Эки эли жерин оодарса +Түгөнгүз алтын бар экен. +Жаныбарым Ысык-Көл +Жер соорусу турбайбы, +Жердеген киши тунбайбы! +Мындай кызык жер болбос, +Мындай кызык көл болбос, +Будур-будур бел экен, +Будурмак аттуу жер экен, +Будурмак келип турулуп, +Будурдан бугу куюлуп, +Жаткан экен жаныбар +Будурдун чөбү суюлуп, +Ар коктудан жаркырап, +Миңден булак куюлуп, +Өйүз-бүйүз жери тар +Ортосунда жайнаган +Сонун көпкөк көлү бар. +Геграфиялык реалияда көл жана жер катары республиканын түндүк-чыгышында жайгашкан. Күңгөй жана Тескей Ала-Тоолору менен курчалган кеңдик багыттагы кенен ойдуңдун таманын ээлеп жатат. Көлдүн азыркы аты байыркы түрк тилиндеги ысык //ызык сөзүнө байланыштырып, ал ыйык, керемет, азиз, курман фетиш деген маанини берет. (Саякбай Каралаев, 1. 110). + + +== Байланышкан барактар == +Ысык-Көл областы. +Ысык-Көл району. +Ысык-Көл коругу. +Ысык-Көл шеринеси. + + +== Колдонулган адабияттар == +[1] +"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 + +Ала-Тоо — топоним, эпостун көп варианттарында эскерилген жердин аты. Эпосто кыргыздардын Алтайдан А.-Т-го көчүп келиши кеңири баяндалат. Азыркы кыргыз тоолору жалпысынан А.-Т. деп аталган. Кээ бир варианттарда айрым каармандардын образдары А.-Т-го салыштырылып берилет. Манастын образы «Ала-Тоодой эр Манас» (Радлов жазып алган вариант, 95) делип, +Калмактардын кан Жолой +Сөлөкөтү, сөөлөтү +Атка минген келбети, +Ала-Тоодой көрүнүп (Саякбай Каралаев, 2. 21),— деп сыпатталат. +Айрым учурда: «Атакемдин ашына Ала-Тоодой эт кылам, Ала-Көлдөй чык кылам» (Саякбай Каралаев, 2. 9),— деп көптүктү, молдукту билдирүүчү салыштыруу иретинде да колдонулат. + + +== Колдонулган адабияттар == +"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN 5-89750-013-4 + +Түрк тилдери — генетикалык жана типологиялык жалпы белгилер менен мүнөздөлгөн жакын тектеш тилдердин тобу. Түрк тилдеринде сүйлөгөн элдер мурдагы ССРС, Румыния, Түркия, Иран, Ооганстан, Моңголстан, Кытай, Болгария, мурдагы Югославия жана Албанияда жашайт. Туркияда көбүнэсе түрк тилдери ордуна түрк диялектикалары термини кабылданат. Туркия, Азербайжан, Өзбек жана баардыгы түрк тилинин диялектикалары болуп эсептелет. Түрк тили деп айтканда Туркия түркчөсү эмес баардык түрк диялектикасын камтыган тил иретинде түшүнүлөт. +Түрк тилиндеги негизги бөтөнчөлүктөр: үндүү тыбыштар таңдай жана эрин күүсү боюнча ээрчишет; ассимиляцияланат, сөз жасоо жана сөз өзгөртүү агглютинация жолу менен ишке ашат; род категориясы жок, предлог ордуна жандоочтор қолдонулат; сүйлөмдө же сөз айкашында аныктооч аныкталгычтан мурда келет. Түрк тилдеринин алтай тилдерине мүнөздүү жалпылыкты сактаса да, өзүнө жакын тектеш тилдердин (Моңгол, тунгус, манчжур) алда канча бөлүнүп чыккан. Өнүгүү процессинде өз алдынча диалектилер жана тилдер пайда болгон. Түрк тилдери төмөнкүдөй классификацияланат: +1) Огуз тилдеринин тобу: + +Огуз түркмөн топчосу (М. Кашгаринин эмгектери боюнча белгилүү Х-XI кк огуз тили; азыркы түркмөн жана түндүк Кавказдагы түркмөн тилдери); +2) Кыпчак тилдеринин тобу: азыркы татар жана башкырт тилдери, байыркы кыпчак тили, кумук, каракалпак, ногой, казак тилдери ж.б. +3) Карлук тобу: + +Карлук уйгур топчосу (караханийлер мамлекетинин тушундагы 10-11 қылымдагы жана андан кийинки жазма эстеликтердин тили); +Карлук-хорезм топчосу (байыркы өзбек тили, уйгур тилдери). +Түрк тилдерин жана анын орус тили менен карым–катышын иликтөө байыркы мезгилдерде эле болгон. Бирок түрк тилдери Орусияда жана чет өлкөлөрдө илимдин атайын объектиси катары 19-кылымда гана изилдене баштаган. +Белгилүү түркологдор: В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, Ф. Е. Корш, В. А. Богородицкий, Э. В. Севортян, М. Ресянен, Б. М. Юнусалиев, В.Томсендер + + +== Тарыхы == +М. Кaшгaринин 1076-1077 -ж. жaзгaн "Түрк Тили Сөз жыйнaгындa": Түрктөрдүн тилин үйрөнгүлө! Aнткени, aлaрдын шыбaгaсынa узaккa созулуучу бийлик бaр! деп Xaзрaты Муxaммед пaйгaмбaрыбыз кыямaт-кaйымдын белгилерин, aкыр зaмaндык козголоңдор буйруп aйтқaн экен дегенин эшиткеним бaр дегени кызык. + + +== Классификация == +Огур тобу: +Чуваш тили +Огуз тобу: +Гагауз тили +Түрк тили +Азербайжан тили +Түркмөн тили +Кашкай тили +Кыпчак тобу: +Кыпчак-булгар топчосу: +Татар тили +Сибир-татар тили +Башкырт тили +Кыпчак-куман топчосу: +Кумук тили +Карачай-Балкар тили +Кырым-татар тили +Кыпчак-ногой топчосу: +Ногой тили +Казак тили +Каракалпак тили +Кыргыз-кыпчак топчосу: +Кыргыз тили +Карлук тобу: +Өзбек тили +Уйгур тили +Сибир тобу: +Алтай тили +Шор тили +Тыва тили +Хакас тили +Фуюй кыргыз тили +Саха тили +Сары-уйгур тили + + +== Шилтемелер == + +Turkic Languages Verb Comparison + +Музыка (грек. musike – музалар өнөрү) — дүйнөнү үн жана көркөм образдарда чагылдырган искусствонун бир түрү. + + +== Дагы караңыз == +Вивальди Антонио +Григ Эдвард + + +== Кыргыз музыкасы == +Шекербек Шеркулов + + +== Шилтемелер == +National Geographic World Music: Kyrgyzstan Archived 2013-02-08 at archive.today +Introduction to the music of Kyrgyzstan +Introduction to the classical music Archived 2012-05-12 at the Wayback Machine + +Адабият (араб - адептүүлүк, ыймандуулук) ― искусствонун сөз өнөрү менен ишке ачуучу, дуйнөнү образдуу чагылдырууга негизделген түрү. Бул түшүнүк кең мааниде бардык эле жазылган чыгармаларга карата колдонулат. Маселен,илимий адабият, техникалык адабият, медициналык адабият жана башка. Ал эми тар мааниде – көркөм чыгарма дегенди билдирет. Адабият адам жаралгандан бери эле жашап келет. Кыргыздарда термин катары бул сөз революциядан кийин тилибизге кошулду. Көркөм адабият – коомдук аң-сезимдин бир формасы. Анын өсүшү, өзгөрүшү ошол коомдук турмуш менен тыгыз байланыштуу. Искусствонун айрым түрлөрүндө, мисалы, сүрөттө ― боёк, бийде ― кыймыл-аракет, музыкада үн негизги курулуш материал болсо, адабиятта мындай кызматты сөз аткарат. Ошондуктан анда ар кандай идея, тема сөздүн жардамы аркылуу ачылат. +Адабият оозеки айтылса, анда ал угууга ылайыкталат, ал эми жазуу формасында болгондо окурмандык кабыл алууга ыңгайлашат. Адабиятта ар түрдүү тектер, жанрлар турмушту чагылдыруунун өзгөчөлүктөрүнө ылайык аракеттенет. Ал адамдарга таануучулук, тарбиялоочулук, өстүрүп-өнүктүрүүчүлүк, эстетикалык рахат берүүчүлүк кызмат кылат да, ар түрдүү көркөм методдордо, агымдарда ар кыл өзгөчөлүктөргө ээ болот. “Адабият – элдин аң-сезими, жарыгы, жемиши, алардын жашоо турмушу” (В.Г.Белинский) болуу менен “адамтаануу” (М.Горький) катары элдин рухий турмушун дайыма коштоп келатат. Адабият - сөз өнөрү деп да айтылат. +1. Илимий, көркөм, саясий жана башка чыгармалардын жалпы жыйындысы, ар кандай китептер, журналдар ж.б. +2. Турмуштук кубулуштарды, окуяларды, көркөм чыгармаларды, образдарды сөз аркылуу сүрөттөп көрсөтүүчү искусствонун бир түрү, проза же поэзия түрүндөгү көркөм чыгармалар. + + +== Булактар == +Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004 + +Саясат - социалдык топтор ортосундагы мамилелер менен байланышып, негизги максаты бийликти жеңип алып кармоо жана пайдалануучу ишмердик чөйрө. +Саясат деген бул улуттун же өлкөнүн "ооздуругун" кармоо деген мааниде келип чыгат. +Саясат сөзү латын тилинен алынып, шаар деген маанини билдирсе, дагы башка булактарда 'саясат' деген сөз араб тилинен келип чыккан жана “ат үйрөтүүчү” билдирет. Ошондой эле батыш тилдеринде саясат түшүнүгүнүн эквиваленти катары политика сөзү да колдонулат. (Кышлалы, 2011: 19). +Саясат, бүгүнкү мааниде, коомдогу ар түрдүү катмарга ортомчулук кылган жана баары үчүн пайдалуу болгон коомдук тартипти орнотуу аракеттерин билдирет. Коомдогу ар кандай ой-пикирлерге жана көз караштарга ээ адамдар ар дайым бири-бири менен карама-каршы келип калуусу ыктымал. Бул учурда, саясат карама-каршылыктуу топторго жалпы эрежелерди сунуштап, тынчтыкта жашоого жана макулдашууга багыттай алат. +Саясий пиар — бул, адистештирилген ишмердүүлүк субъекттеринин саясатын жайылтуу пайдалуу, маалыматты жана дезинформации калк арасында түзүү үчүн коомдо белгилүү бир пикирди жана чечимдерди кабыл алуу. + +Экономика товарларды жана кызматтарды өндүрүүнү, бөлүштүрүүнү жана керектөөнү изилдеген коомдук илим. +Экономика, экономикалык агенттердин жүрүм-турумуна жана экономикалардын кандай иштешине көңүл бурат. Микроэкономика, жеке агенттерди жана базарларды, алардын өз ара аракеттерин жана өз ара аракеттеринин натыйжаларын камтыган экономиканын негизги элементтери катары каралган нерселерди талдаган бир тармак. Жеке агенттерге, мисалы, үй чарбалары, фирмалар, сатып алуучулар жана сатуучулар кириши мүмкүн. Макроэкономика экономиканы өндүрүү, керектөө, үнөмдөө жана инвестиция өз ара аракеттенген система катары жана ага таасир эткен факторлорду талдайт: эмгек ресурстарын, капиталды жана жерди пайдаланууну, валюта инфляциясын, экономикалык өсүүнү жана ушул элементтерге таасир эткен мамлекеттик саясатты. +Экономиканын башка кеңири айырмачылыктарына "эмне" деп мүнөздөмө берген позитивдүү экономика жана "эмне болушу керек" деген нормативдик экономика ортосундагы; акыл-эстүү жана жүрүм-турум экономикасынын ортосундагы; жана негизги экономика менен гетеродокстук экономиканын ортосундагы айырмачылыктар кирет. +Экономикалык талдоо бизнести, каржыны, саламаттыкты сактоону, инженерияны жана өкмөттү камтыган бүткүл коомдо колдонулушу мүмкүн. Ал ошондой эле кылмыштуулук, билим берүү, үй-бүлө, феминизм укук, философия, саясат, дин, коомдук институттар, согуш, илим жана айлана-чөйрө сыяктуу ар түрдүү субъекттерге карата колдонулат. + + +== Экономикалык ой жүгүртүүнүн тарыхы == + + +=== Байыркы доордон физиократтар аркылуу === +Экономикалык жазуулар Месопотамия, Грек, Урум, Индостан субконтинентинен, Кытай, Персия жана Арап цивилизацияларынан башталган. Экономикалык осуяттар Боэотиялык акын Гесиоддун жазуу мезгилинде пайда болгон жана бир нече экономикалык тарыхчылар Гесиоддун өзүн "биринчи экономист" деп мүнөздөшкөн. Антикалык мезгилден Ранессанска чейинки белгилүү жазуучулардын катарына Аристотел, Ксенофонт, Чанакя (Каутиля деп да белгилүү), Чин Ши Хуаң, Томас Акуинас жана Ибн Калдун кирет. Жозеп Шумпетер Акуинасты табигый мыйзамдын чегинде акча, пайыздык жана баалуулук теориясын "илимий экономиканын негиздөөчүсү болууга башка топторго караганда жакыныраак" деп мүнөздөгөн. + +Кийинчерээк "меркантилисттер" жана "физиократтар" деп аталган эки топ, теманын кийинки өнүгүүсүнө түздөн-түз таасир эткен. Эки топ тең Европада экономикалык улутчулдуктун жана заманбап капитализмдин күч алышы менен байланыштуу болгон. Меркантилизм, соодагерлер болобу же мамлекеттик ишмерлер болобу, өнүккөн брошүралык адабиятта 16чы кылымдан 18чи кылымга чейин өнүккөн экономикалык доктрина болгон. Анда улуттун байлыгы анын алтын менен күмүштүн топтолушунан көз каранды деп айтылган. Доктрина экспорттолуучу товарларды өндүрүүдө колдонула турган арзан чийки заттарды импорттоону жана чет өлкөлүк өндүрүш товарларына коргоочу тарифтерди киргищүүнү жана колонияларда өндүрүшкө тыюу салууну мамлекеттик жөнгө салууну талап кылган. +18чи-кылым француз ойчулдарынын жана жазуучуларынын тобу болгон физиократтар, экономика идеясын кирешелердин жана өндүрүштүн айланма агымы катары иштеп чыгышкан. Физиократтар айыл чарба өндүрүшү гана өздүк нарктан ашыкча пайда алып келген, ошондуктан айыл чарба бардык байлыктын негизи болгон деп эсептешкен. Ошентип, алар айыл чарбасынын эсебинен өндүрүштү жана сооданы, анын ичинде импорттук тарифтерди өнүктүрүүнүн меркантилисттик саясатына каршы чыгышты. Физиократтар административдик чыгымы көп салык жыйымдарын жер ээлеринин кирешелеринен алынуучу бирдиктүү салыкка алмаштырууну жакташты. Көпчүлүк меркантилисттик соода эрежелерине каршы реакцияда физиократтар өкмөттүн экономикага минималдуу кийлигишүүсүн талап кылган Лайсез-Фэй саясатын жакташты. +Адам Смит (1723–1790) баштапкы экономикалык теоретик. Смит, меркантилисттерди кескин сынга алган, бирок физиократтык системаны "бардык кемчиликтери менен" "балким, жарыяланган чындыкка эң таза жакындоо" деп мүнөздөгөн. + + +=== Классикалык саясий экономия === +1776 жылы Адам Смиттин «Элдердин байлыгы» китебинин жарыкка чыгышы «экономиканын өзүнчө дисциплина катары эффективдүү жаралышы» деп мүнөздөлгөн. Китепте жер, эмгек жана капитал өндүрүштүн үч фактору жана айыл чарбасы гана өндүрүмдүү болот деген физиократиялык идеядан айырмаланып, мамлекеттин байлыгынын негизги салымы катары аныкталган. +Смит эмгекти бөлүштүрүү аркылуу адистештирүүнүн потенциалдуу артыкчылыктарын, анын ичинде эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууну жана шаар менен өлкөнүн ортосундагы же башка өлкөлөрдүн ортосундагы соодадан түшкөн пайданы талкуулайт. Анын «эмгектин бөлүштүрүлүшү базардын масштабы менен чектелет» деген «теоремасы» «фирма менен тармактын функцияларынын теориясынын өзөгү» жана «экономиканы уюштуруунун негизги принциби» катары сүрөттөлгөн. Смитке ошондой эле "экономикадагы эң маанилүү сунуш" жана ресурстарды бөлүштүрүү теориясынын негизи деп аталат - атаандаштыктын шартында ресурс ээлери (эмгектин, жердин жана капиталдын) эң пайдалуу пайдаланууну издешет, натыйжада тең салмактуулукта бардык колдонуулар үчүн бирдей кирешелүүлүк нормасы (окутуу жана жумушсуздук сыяктуу факторлордон келип чыккан көрүнгөн айырмачылыктарга туураланган). +«Бардык экономикадагы эң атактуу үзүндүлөрдүн бирин» камтыган аргументте Смит ар бир инсанды коом үчүн эмес, өз кызыкчылыгы үчүн жана пайда үчүн колдонууга аракет кылып жатканын көрсөтөт. ата мекендик өнөр жайда капиталды ишке киргизүү үчүн кандайдыр бир деңгээлде зарыл жана продукциянын наркына оң байланыштуу. + +Билим берүү - – системалуу илим билимдерди берүү жана алуу процесси. +Билим берүү мазмуну боюнча эң татаал түшүнүктөрдүн катарына кирет. Биринчиден, билим алуу кандайдыр бир көлөмдөгү жана сапаттагы билимдерди, билгичтиктерди, көндүмдөрдү өздөштүрүү; экинчиден, билим берүү – белгилүү бир тартипте уюштурулган окутуу процесси жана инсандын калыптанышы, өнүгүшү; үчүнчүдөн, билим берүү – билимдерди алууга жана берүүгө багытталган адамдардын аракеттеринин системасы катары каралат. Күндөлүк турмуштан байкалгандай, «билим берүү» термини биз элестеткен кеңири мазмунду толук чагылдыра албайт. Анткени, бул термин адатта мугалимдин аракетин же билим берүүчү мекемелердин гана ишин мүнөздөп калгандай көрүнөт. +Чындыгында, бул термин аркылуу аныкталуучу түшүнүктүн мазмуну адамдын билимге ээ болуу процессин, ага жетекчиликти жана уюштурууну, акырында келип анын жыйынтыгын мүнөздөйт. Ошондуктан «билим берүү» түшүнүгүн өтө кеңири мааниде: окуучунун билим алуу, билгичтиктерге жана көндүмүдөргө ээ болуу ишмердигин; окуучунун инсан катары калыптануу процессин; таалим-тарбия берүү процессинин жана аны ишке ашырууга түзүлгөн шарттардын жалпы комплексин, ошондой эле таалимчилердин иш-аракетин; акыры келип инсандын гармониялуу мүнөздөгү өнүгүшүн түшүнүү ылайык болот. + +Кыргызстан: +ЖОЖ: + +Кыргыз Мамлекеттик Курулуш, Транспорт жана Архитектура университети +Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университети +Баткен мамлекеттик университети +Бишкек гуманитардык университети +Жалалабат мамлекеттик университети +Kыргыз дене тарбия жана спорт институту +Kыргыз мамлекеттик медицина академиясы +Kыргыз-Орусия (Славян) универститети +Кыргыз-Орусия билим берүү академиясы +Kыргыз-Өзбек университети +Kыргыз-Tүрк "Maнас" университети +Kыргыз улуттук консерваториясы +Kыргыз улуттук университети +КР ТИМ дипломатиялык академиясы +Нарын мамлекеттик университети +Oш технология университети +Oш мамлекеттик университети +Ош педагогикалык университети +Талас мамлекеттик университети +ж.б. + +Табият + +Кең маанисинде бүткүл дүйнөнү, андагы түзүлүштөрдүн көп түрдүүлүгүн чагылдырган философиялык түшүнүк; материя, универсум, аалам түшүнүктөрү менен бир катарда пайдаланылат. Табият аң сезимден сырткары жана ага көз каранды болбой жашаган объективдүү реалдуулук. Анын баш-аягы жок, убакыт жана мейкиндик боюнча чексиз, тынымсыз кыймылдап жана өзгөрүп турат. Ошол себептен философияда табият түшүнүгү нерсенин алгачкы маңызын (өзөгүн) да, адам тарабынан жаратылбаган нерселердин жыйындысын да белгилөө үчүн колдонулат. +Табият таануу илимдеринин объектиси. +Тар мааниде тирүү организмдердин жана адам коомунун жашоосу үчүн зарыл болуп эсептелген табигый шарттардын жыйындысы; мындай маанидеги табият биосфера деп аталатат. Табият Өзүнүн келип чыгуусу жана жашоо-тиричилиги боюнча адам табияттын бир бөлүгү болуп саналат. Адам коомунун пайда болушу Табияттын келбетин маңыздуу түрдө өзгөрткөн. +Табияттын объективдүү мыйзам ченемдүүлүктөрүн таанып билүү, ага атайы түзүлгөн эмгек куралдары жана каражаттарынын жардамы аркасында таасир берүү аркылуу адамдар адам коому үчүн зарыл болуп эсептелген материалдык жыргалчылыктарды алуу максатында табияттын заттары менен энергиясын пайдаланышат.Ошентип, жашоо-тиричиликтин табигый чөйрөсү «экинчи Табият» деп аталган жасалма нерселер менен толукталат. +«Экинчи Табият» деп табиятта даяр түрүндө кездешпеген жана коомдук өндүрүштүн процессинде түзүлгөн нерселердин жыйындысы аталат. Бирок, Табиятты активдүү түрдө өзгөртүп түзүү менен адамдар Табияттын ажырагыс бир бөлүгү бойдон кала беришет. Адамдар Табиятты Табияттын мыйзамдарына ылайык, табигый күчтөр менен процесстерди пайдалануу аркылуу гана өздөрү каалаган багытта өзгөртө алышат. Коом менен табияттын өз ара алакасынын деңгээлинин негизги көрсөткүчү болуп өндүргүч күчтөрдүн мүнөзү эсептелет. Азыркы шарттарда Табиятты коргоо, коомдун өндүрүш ишмердүүлүгү менен биздин планетадагы глобалдуу жаратылыш процесстеринин рационалдуу айкалышынын проблемасы өзгөчө курч мүнөз күтүүдө. + + +== Колдонулган адабияттар == +Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004 + +Спорт-биздин досубуз - ар кандай дене тарбиялык көнүгүүлөр боюнча окуу-машыгууну жана мелдештерди уюштуруу жана өткөрүү системасы. С. адамдын ден соолугун чыңдоо , мелдеште жогорку көрсөткүчкө жана жеңишке жетүү максатын көздөйт; дене тарбиянын негизги бөлүгү. Спорттун ар кандай түрлөрү, оюндары, коомдору, комитеттери бар. +Спорт — атайын дене тарбиялык көнүгүүлөр боюнча окуу-машыгууну жана мелдештерди уюштуруу, өткөрүү системасы. Спорт мелдешүү, жеңүү, эң жогорку спорттук жетишкендиктер — рекорддорго жетишүү максатын көздөйт. Советтик спорт ар бир кишинин ар тараптан өнүгүүсүн, ден соолукту чыңдоону камсыз кылат жана өзүнүн массалуулугу менен мүнөздөлөт. Спорттук мелдештерге жана машыгууларга катышуу ден соолукту чыңдоо, бош убакытты максаттуу пайдалануунун эң мыкты шарттарынын бири. Спорт чечкиндүүлүк, туруктуулук, тартиптүүлүк, коллективди сүйүү, жеңишке умтула билүү жана башкалар баалуу сапаттарды өнүктүрөт. + + +== Спорт -биздин досубуз == +Спорт менен машыгуу нерв-психикалык, оор күч келүү менен байланыштуу болгондуктан ага ден соолугу чың, медициналык кароодон өткөн адамдар катыша алат. Такай машыккан кишилердин келбети сымбаттуу болуп, органдар менен системаларынын түзүлүшү, функциясы жакшырат. Машыгуулардын натыйжасында сөөктөр бышык болуп, булчуңдар чоңоёт, кыймыл-аракет жакшырат, сергек болот, түрдүү ооруларга туруктуулугу жогорулайт. Спорт менен машыгууда ага жумшалуучу күч машыгуучулардын күчүнө, жашына жана жынысына ылайык келүүгө тийиш. Узак убакыт, үзгүлтүксүз спорт менен машыгуу ден соолукка жакшы таасир берип, мезгилсиз картаюунун алдын алат. Бирок, жаш өткөн сайын оор күч менен байланыштуу машыгууларды азайтуу талапка ылайык. Күрөш, футбол, оордуктарды көтөрүү сыяктуу спорттун түрлөрү менен машыгуу пайдасыз. Ал эми сууда сүзүү, жай чуркоо, лыжа тебүү, бадминтон, теннис, волейбол ойноо орто жаштагы жана улгайып калган кишилер үчүн жеңил болот. + + +== Мелдештер == +Спорттун бардык түрлөрү боюнча машыгуу жана атайын мелдештер өткөрүлөт. Спорттук мелдештер адегенде ишканалардын арасында, андан кийин райондук, областтык, республикалык жана союздук масштабда уюштурулат. Ар бир спортсменге спорттук мелдештерде көрсөткөн жетишкендиктеринин негизинде атайын спорттук разряддар жана наамдар ыйгарылат. +A + +Аба спортунун түрлөрү +Aкробатика +Aтлетика +Аэробика +Б + +Бадминтон +Баскетбол +Бильярд +Бокс +Боулинг +К + +Кыргыз спорту +Кыргыз курош +Курош + + +===== О ===== +Ордо оюну +Ф + +Футбол +Ш + +Шахмат + +Биринчи Олимпиада оюндары 1896-жылы өткөн (булак(жеткиликсиз шилтеме)). + + +== Колдонулган адабият == +Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8 + diff --git a/misc/kyrgyz_corpus/trigrams.txt b/misc/kyrgyz_corpus/trigrams.txt new file mode 100644 index 0000000..cdec2d2 --- /dev/null +++ b/misc/kyrgyz_corpus/trigrams.txt @@ -0,0 +1 @@ +ын |ан | жа| ка| ба| кы|да |на |ары|ана|ен |нда|ин |тар|ган| ал|ар |ала| би|ык | ма|кыр| бо|ард|дын|лар| та|ырг|нын|жан|ргы|гыз| тү|уу |алы| ме|анд|рды|кан| кө| ко|аны|ара| жы|ынд|кал|агы|үн |дар|тан| ай|жыл|ат | ке| са|бол|мен|или|нен| ша|ста|ылы|лга| де|ры |ене| то|ун |ыз |лык| ар|кта|кар|ген|рын|ып | же|ери| ти|ыны|тер|бир|ика|үү |гы | ор|асы|шка|ору|ик |ына|аар|акт|баш| бе|аты|ата|га |тил|дан|ман|тын| со|өн |ай | ку|айы|ада|шаа| да|түр| ту|ашк|де |сын|ет |олу|ри | ки| эл|лик|етт|кет|лды|ды |нды|ула|дин|нин|алг| өз|ети|тал|ка | бу|ук | чы| жо|ек |ири|ини|тта|рда|ерд|тик|рди|сы |еке|нде|ылд|даг|ер |тур|бай|алд|ишк|он |еги|еп |ага|ты |тти| ре|кы | ат| те|туу|өнү|улу|рга| ад|луу|дык|ура|атт|кте|шке|лек| че| эк|айл|өрү|ект|рин|нас|уп |бор|инд|лы |орт|ти |шта|уру|ча |лан|бар|икт|тин|гөн|нүн|кыл|кел|ак |ине|лда| өн|кур|көл|кон| ан|үнд|акы|рал|бер|деп| ча|лер|рат|жай|кат| ош|ир |оло|ал |ясы|ызс|мам|мак|кек|айт|зст|ыгы|тоо|уну| ми|түз| су|лат|йма|бул|биш|үгү|ция|амл|лин|айд|ги |гын|гон|мле|эле|еге|жак|кен|үнү|ашт|айм|дам|гиз|нун| ок|ндү|ия |ул |үк |ияс|иял|рес| аз|та | не|йла|ны |ого|өлү|жер|үрк| иш|ип |дук|бал|еле|үрү|ндө|ону|илд|ыла|кты|үзү|йин| ак|бли|тай|йын| эм|ыкт|арт|есп|спу|пуб \ No newline at end of file diff --git a/misc/supported_languages.csv b/misc/supported_languages.csv index 6a6027e..76c5c08 100644 --- a/misc/supported_languages.csv +++ b/misc/supported_languages.csv @@ -69,3 +69,4 @@ cat,Catalan,Català,10 tgl,Tagalog,Tagalog, hye,Armenian,Հայերեն,7 cym,Welsh,Cymraeg,0.5 +kir,Kyrgyz,Кыргызча,6 diff --git a/src/alphabets/cyrillic.rs b/src/alphabets/cyrillic.rs index 69ca5fd..14e6c0e 100644 --- a/src/alphabets/cyrillic.rs +++ b/src/alphabets/cyrillic.rs @@ -10,6 +10,7 @@ const UKR: &str = "абвгдежзийклмнопрстуфхцчшщьюяє const BEL: &str = "абвгдежзйклмнопрстуфхцчшыьэюяёіў"; const SRP: &str = "абвгдежзиклмнопрстуфхцчшђјљњћџ"; const MKD: &str = "абвгдежзиклмнопрстуфхцчшѓѕјљњќџ"; +const KIR: &str = "абвгдеёжзийклмнңоөпрстуүфхцчшщъыьэюя"; const CYRILLIC_ALPHABETS: &[(Lang, &str)] = &[ (Lang::Bul, BUL), @@ -18,6 +19,7 @@ const CYRILLIC_ALPHABETS: &[(Lang, &str)] = &[ (Lang::Bel, BEL), (Lang::Srp, SRP), (Lang::Mkd, MKD), + (Lang::Kir, KIR), ]; /// Inverted map binding a character to a set of languages. diff --git a/src/lang.rs b/src/lang.rs index b91f15b..1936f34 100644 --- a/src/lang.rs +++ b/src/lang.rs @@ -226,9 +226,12 @@ pub enum Lang { /// Cymraeg (Welsh) Cym = 69, + + /// Кыргызча (Kyrgyz) + Kir = 70, } -const VALUES: [Lang; 70] = [ +const VALUES: [Lang; 71] = [ Lang::Epo, Lang::Eng, Lang::Rus, @@ -299,6 +302,7 @@ const VALUES: [Lang; 70] = [ Lang::Tgl, Lang::Hye, Lang::Cym, + Lang::Kir, ]; fn lang_from_code>(code: S) -> Option { @@ -373,6 +377,7 @@ fn lang_from_code>(code: S) -> Option { "tgl" => Some(Lang::Tgl), "hye" => Some(Lang::Hye), "cym" => Some(Lang::Cym), + "kir" => Some(Lang::Kir), _ => None, } } @@ -449,6 +454,7 @@ fn lang_to_code(lang: Lang) -> &'static str { Lang::Tgl => "tgl", Lang::Hye => "hye", Lang::Cym => "cym", + Lang::Kir => "kir", } } @@ -524,6 +530,7 @@ fn lang_to_name(lang: Lang) -> &'static str { Lang::Tgl => "Tagalog", Lang::Hye => "Հայերեն", Lang::Cym => "Cymraeg", + Lang::Kir => "Кыргызча", } } @@ -599,6 +606,7 @@ fn lang_to_eng_name(lang: Lang) -> &'static str { Lang::Tgl => "Tagalog", Lang::Hye => "Armenian", Lang::Cym => "Welsh", + Lang::Kir => "Kyrgyz", } } @@ -708,7 +716,7 @@ mod tests { #[test] fn test_all() { - assert_eq!(Lang::all().len(), 70); + assert_eq!(Lang::all().len(), 71); let all = Lang::all(); assert!(all.contains(&Lang::Ukr)); assert!(all.contains(&Lang::Swe)); diff --git a/src/scripts/lang_mapping.rs b/src/scripts/lang_mapping.rs index 5ebb148..d99a56f 100644 --- a/src/scripts/lang_mapping.rs +++ b/src/scripts/lang_mapping.rs @@ -40,13 +40,14 @@ const LATIN_LANGS: [Lang; 37] = [ Lang::Lat, Lang::Cym, ]; -const CYRILLIC_LANGS: [Lang; 6] = [ +const CYRILLIC_LANGS: [Lang; 7] = [ Lang::Rus, Lang::Ukr, Lang::Srp, Lang::Bel, Lang::Bul, Lang::Mkd, + Lang::Kir, ]; const ARABIC_LANGS: [Lang; 3] = [Lang::Ara, Lang::Urd, Lang::Pes]; const DEVANAGARI_LANGS: [Lang; 3] = [Lang::Hin, Lang::Mar, Lang::Nep]; diff --git a/src/trigrams/profiles.rs b/src/trigrams/profiles.rs index 1049de2..ab090c0 100644 --- a/src/trigrams/profiles.rs +++ b/src/trigrams/profiles.rs @@ -12823,6 +12823,311 @@ pub static CYRILLIC_LANGS: LangProfileList = &[ Trigram('ч', 'р', 'е'), ], ), + ( + Lang::Kir, + &[ + Trigram(' ', 'ж', 'а'), + Trigram('н', 'а', ' '), + Trigram('а', 'н', 'а'), + Trigram('ж', 'а', 'н'), + Trigram(' ', 'б', 'и'), + Trigram('у', 'у', ' '), + Trigram('у', 'к', 'у'), + Trigram('г', 'а', ' '), + Trigram('б', 'и', 'р'), + Trigram(' ', 'у', 'к'), + Trigram('а', 'р', ' '), + Trigram('е', 'н', ' '), + Trigram('л', 'у', 'у'), + Trigram('т', 'а', 'р'), + Trigram('к', 'у', 'к'), + Trigram('у', 'к', 'т'), + Trigram(' ', 'к', 'а'), + Trigram(' ', 'а', 'д'), + Trigram('ы', 'н', ' '), + Trigram('а', 'д', 'а'), + Trigram('у', 'у', 'г'), + Trigram('д', 'а', 'м'), + Trigram(' ', 'м', 'е'), + Trigram('у', 'г', 'а'), + Trigram('ы', 'к', ' '), + Trigram(' ', 'а', 'р'), + Trigram('е', 'н', 'е'), + Trigram('м', 'е', 'н'), + Trigram('н', 'е', 'н'), + Trigram('а', 'н', ' '), + Trigram('а', 'р', 'ы'), + Trigram('о', 'л', 'у'), + Trigram(' ', 'б', 'о'), + Trigram('и', 'н', ' '), + Trigram('а', 'м', ' '), + Trigram('г', 'а', 'н'), + Trigram('и', 'р', ' '), + Trigram('б', 'о', 'л'), + Trigram(' ', 'а', 'л'), + Trigram('а', 'р', 'а'), + Trigram('н', 'д', 'а'), + Trigram('н', ' ', 'к'), + Trigram('т', 'у', 'у'), + Trigram('р', ' ', 'б'), + Trigram('н', ' ', 'ж'), + Trigram(' ', 'б', 'а'), + Trigram('а', 'н', 'д'), + Trigram(' ', 'ж', 'е'), + Trigram('р', ' ', 'а'), + Trigram('к', 'т', 'а'), + Trigram('ы', 'н', 'а'), + Trigram('а', 'р', 'д'), + Trigram('к', 'т', 'у'), + Trigram('э', 'р', 'к'), + Trigram('ү', 'н', ' '), + Trigram('д', 'а', ' '), + Trigram('н', ' ', 'б'), + Trigram('н', ' ', 'э'), + Trigram(' ', 'э', 'р'), + Trigram('н', 'д', 'и'), + Trigram('а', ' ', 'т'), + Trigram(' ', 'к', 'о'), + Trigram('р', 'д', 'ы'), + Trigram('н', ' ', 'а'), + Trigram('д', 'ы', 'к'), + Trigram('р', 'к', 'и'), + Trigram('и', 'н', 'д'), + Trigram('а', ' ', 'ж'), + Trigram('к', 'и', 'н'), + Trigram('а', 'л', 'а'), + Trigram('а', ' ', 'а'), + Trigram('л', 'а', 'р'), + Trigram('а', 'н', 'ы'), + Trigram('ү', 'ү', ' '), + Trigram(' ', 'ө', 'з'), + Trigram('а', ' ', 'к'), + Trigram('т', 'е', 'р'), + Trigram('а', 'л', 'у'), + Trigram(' ', 'т', 'а'), + Trigram('а', ' ', 'у'), + Trigram('а', 'л', 'ы'), + Trigram('а', ' ', 'э'), + Trigram('ж', 'е', ' '), + Trigram('у', 'к', ' '), + Trigram('и', 'й', 'и'), + Trigram(' ', 'т', 'и'), + Trigram('и', 'ш', ' '), + Trigram('т', 'и', 'й'), + Trigram(' ', 'м', 'а'), + Trigram('г', 'ө', ' '), + Trigram('к', 'ы', 'л'), + Trigram('й', 'и', 'ш'), + Trigram('у', 'л', 'у'), + Trigram('н', 'ы', 'н'), + Trigram('к', 'е', ' '), + Trigram('н', ' ', 'т'), + Trigram('к', 'а', 'р'), + Trigram('б', 'а', 'р'), + Trigram('и', 'л', 'и'), + Trigram('у', ' ', 'м'), + Trigram(' ', 'к', 'ы'), + Trigram('и', 'г', 'и'), + Trigram('р', 'ы', 'н'), + Trigram('а', ' ', 'б'), + Trigram('ү', 'г', 'ө'), + Trigram('р', 'г', 'а'), + Trigram('е', ' ', 'а'), + Trigram('у', 'н', ' '), + Trigram('е', 'т', 'т'), + Trigram('д', 'и', 'к'), + Trigram(' ', 'т', 'у'), + Trigram('д', 'а', 'р'), + Trigram('т', 'т', 'а'), + Trigram('б', 'а', 'ш'), + Trigram('у', ' ', 'а'), + Trigram('н', ' ', 'у'), + Trigram(' ', 'э', 'э'), + Trigram('д', 'ы', 'н'), + Trigram('и', 'м', ' '), + Trigram('р', 'ү', 'ү'), + Trigram('г', 'и', 'н'), + Trigram('л', 'ы', 'к'), + Trigram('у', 'ш', 'у'), + Trigram('н', 'д', 'ы'), + Trigram('т', 'у', 'р'), + Trigram(' ', 'с', 'а'), + Trigram(' ', 'э', 'л'), + Trigram(' ', 'э', 'м'), + Trigram(' ', 'м', 'ү'), + Trigram('г', 'о', 'н'), + Trigram('л', 'г', 'а'), + Trigram('а', 'л', 'д'), + Trigram('и', 'к', 'т'), + Trigram('ү', 'ү', 'г'), + Trigram(' ', 'б', 'е'), + Trigram('р', 'ы', ' '), + Trigram('ө', 'з', ' '), + Trigram('н', 'а', 'н'), + Trigram('о', 'н', ' '), + Trigram(' ', 'а', 'н'), + Trigram('к', 'т', 'е'), + Trigram('у', 'л', ' '), + Trigram('д', 'а', 'й'), + Trigram('е', 'р', 'д'), + Trigram('д', 'и', 'г'), + Trigram('р', ' ', 'м'), + Trigram('е', 'р', 'и'), + Trigram('ү', 'ч', 'ү'), + Trigram(' ', 'н', 'е'), + Trigram('а', 'т', 'т'), + Trigram('л', 'д', 'ы'), + Trigram('е', 'к', 'е'), + Trigram('е', 'г', 'и'), + Trigram('ү', 'н', 'ө'), + Trigram('л', 'у', 'к'), + Trigram('а', 'м', 'д'), + Trigram('у', ' ', 'б'), + Trigram('ы', 'н', 'д'), + Trigram('ү', 'н', 'ү'), + Trigram('р', 'д', 'и'), + Trigram('т', 'у', 'к'), + Trigram('к', 'а', ' '), + Trigram('к', 'а', 'н'), + Trigram('к', ' ', 'ж'), + Trigram(' ', 'к', 'и'), + Trigram('м', ' ', 'а'), + Trigram('к', 'ү', 'н'), + Trigram('н', 'е', ' '), + Trigram('и', 'н', 'е'), + Trigram('м', 'д', 'а'), + Trigram('р', 'и', 'н'), + Trigram('о', 'г', 'о'), + Trigram('к', 'е', 'т'), + Trigram(' ', 'с', 'о'), + Trigram('к', 'а', 'м'), + Trigram('д', 'и', 'н'), + Trigram('к', ' ', 'м'), + Trigram(' ', 'э', 'ч'), + Trigram(' ', 'т', 'о'), + Trigram('с', 'ы', 'з'), + Trigram('ы', 'л', 'у'), + Trigram('ө', 'з', 'ү'), + Trigram(' ', 'д', 'е'), + Trigram('н', ' ', 'м'), + Trigram('ц', 'и', 'я'), + Trigram('э', 'э', ' '), + Trigram('ч', 'ү', 'н'), + Trigram('г', 'и', 'з'), + Trigram('у', 'п', ' '), + Trigram('н', 'е', 'г'), + Trigram('э', 'ч', ' '), + Trigram('р', 'у', 'у'), + Trigram('ы', 'з', ' '), + Trigram('м', 'е', 'с'), + Trigram('э', 'м', 'е'), + Trigram(' ', 'и', 'ш'), + Trigram('л', 'у', 'т'), + Trigram('ы', ' ', 'м'), + Trigram('ш', 'к', 'а'), + Trigram('ы', 'к', 'т'), + Trigram('м', 'а', 'м'), + Trigram('а', 'ш', 'к'), + Trigram('л', 'д', 'е'), + Trigram(' ', 'к', 'е'), + Trigram('л', 'г', 'о'), + Trigram(' ', 'т', 'ү'), + Trigram('ө', ' ', 'ж'), + Trigram('о', 'л', 'г'), + Trigram('е', 'с', ' '), + Trigram('к', ' ', 'т'), + Trigram('к', 'о', 'р'), + Trigram('г', 'е', ' '), + Trigram('б', 'и', 'л'), + Trigram('т', 'ү', 'ү'), + Trigram('у', 'г', 'у'), + Trigram('р', 'а', 'л'), + Trigram('а', 'л', 'г'), + Trigram('т', 'ы', 'н'), + Trigram('к', 'е', 'н'), + Trigram(' ', 'у', 'л'), + Trigram('л', 'и', 'м'), + Trigram('у', 'т', 'т'), + Trigram('ы', 'г', 'ы'), + Trigram('о', 'р', 'г'), + Trigram('н', ' ', 'н'), + Trigram('у', ' ', 'ж'), + Trigram('р', 'д', 'е'), + Trigram('н', 'у', 'у'), + Trigram('т', 'а', 'л'), + Trigram('ч', ' ', 'к'), + Trigram('р', 'г', 'о'), + Trigram('м', 'а', 'к'), + Trigram(' ', 'т', 'е'), + Trigram(' ', 'у', 'ш'), + Trigram('у', 'н', 'у'), + Trigram('к', 'т', 'ө'), + Trigram('д', 'и', ' '), + Trigram('а', 'к', 'т'), + Trigram('н', 'ү', 'н'), + Trigram(' ', 'д', 'и'), + Trigram('з', 'ү', 'н'), + Trigram('и', 'л', 'е'), + Trigram(' ', 'к', 'ө'), + Trigram('к', 'а', 'т'), + Trigram('а', 'ц', 'и'), + Trigram('м', 'с', 'ы'), + Trigram(' ', 'э', 'с'), + Trigram('т', 'ы', 'к'), + Trigram('е', ' ', 'к'), + Trigram('е', 'й', ' '), + Trigram('т', 'а', 'н'), + Trigram('е', ' ', 'э'), + Trigram('а', 'й', ' '), + Trigram('е', 'р', ' '), + Trigram('с', 'о', 'ц'), + Trigram('о', 'ц', 'и'), + Trigram('ц', 'и', 'а'), + Trigram('а', 'т', 'ы'), + Trigram(' ', 'ж', 'о'), + Trigram('к', ' ', 'к'), + Trigram('а', 'м', 'с'), + Trigram('л', 'а', 'н'), + Trigram('а', ' ', 'м'), + Trigram('и', 'р', 'и'), + Trigram('с', 'к', 'е'), + Trigram('а', 'й', 'д'), + Trigram('и', 'р', 'д'), + Trigram(' ', 'м', 'ы'), + Trigram('ы', 'л', 'ы'), + Trigram('з', 'г', 'и'), + Trigram('ы', 'н', 'ы'), + Trigram('а', 'г', 'а'), + Trigram('г', 'е', 'н'), + Trigram('е', ' ', 'б'), + Trigram('ш', 'у', 'л'), + Trigram('т', 'о', 'л'), + Trigram('ө', 'н', 'ү'), + Trigram('д', 'ы', 'г'), + Trigram('е', ' ', 'ж'), + Trigram('ү', ' ', 'ү'), + Trigram('з', ' ', 'к'), + Trigram('а', 'й', 'ы'), + Trigram('р', 'а', 'б'), + Trigram('е', 'н', 'д'), + Trigram('а', 'б', 'ы'), + Trigram('ж', 'а', 'л'), + Trigram('ү', ' ', 'ж'), + Trigram('о', 'о', ' '), + Trigram('у', 'н', 'а'), + Trigram('к', ' ', 'а'), + Trigram('к', 'а', 'л'), + Trigram('л', 'е', 'к'), + Trigram('е', 'к', 'т'), + Trigram('р', 'м', 'а'), + Trigram('д', 'е', 'й'), + Trigram(' ', 'ү', 'ч'), + Trigram('т', 'о', 'о'), + Trigram('м', 'а', 'т'), + Trigram('у', ' ', 'э'), + Trigram('б', 'е', 'р'), + ], + ), ( Lang::Mkd, &[ diff --git a/tests/examples.json b/tests/examples.json index 47c7892..75e8cc6 100644 --- a/tests/examples.json +++ b/tests/examples.json @@ -67,5 +67,6 @@ "slk": "Kodifikačné príručky určujú, ktoré slová sa v slovenčine považujú za spisovné. Ide o 4 zákonom predpísané knihy.", "cat": "Aquest és l’honor més gran que he rebut a la meva vida. La pau ha estat sempre la meva més gran preocupació. Ja en la meva infantesa vaig aprendre a estimar-la. La meva mare – una dona excepcional, genial - , quan jo era noi, ja em parlava de la pau, perquè en aquells temps també hi havia moltes guerres. A més, sóc català. Catalunya va tenir el primer Parlament democràtic molt abans que Anglaterra. I fou al meu país on hi hagué les primeres nacions unides. En aquell temps – segle onzè – van reunir-se a Toluges – avui França – per parlar de la pau, perquè els catalans d’aquell temps ja estaven contra, CONTRA la guerra. Per això les Nacions Unides, que treballen únicament per l’ideal de la pau, estan en el meu cor, perquè tot allò referent a la pau hi va directament. (...) Fa molts anys que no toco el violoncel en públic, però crec que he de fer-ho en aquesta ocasió. Vaig a tocar una melodia del folklore català: El cant dels ocells. Els ocells, quan són al cel, van cantant: 'Peace, Peace, Peace' (pau, pau, pau) i és una melodia que Bach, Beethoven i tots els grans haurien admirat i estimat. I, a més, neix de l’ànima del meu poble, Catalunya.", "tgl": "Sapagkat ang pagkilala sa katutubong karangalan at sa pantay at di-maikakait na mga karapatan ng lahat ng nabibilang sa angkan ng tao ay siyang saligan ng kalayaan, katarungan at kapayapaan sa daigdig. Sapagkat ang pagwawalang-bahala at paglalapastangan sa mga karapatan ng tao ay nagbunga ng mga gawang di-makatao na humamak sa budhi ng sangkatauhan, at ang pagdatal ng isang daigdig na ang mga tao ay magtatamasa ng kalayaan sa pagsasalita at ng kaligtasan sa pangamba at pagdaralita ay ipinahayag na pinakamataas na mithiin ng mga karaniwang tao. Sapagkat mahalaga, kung ang tao ay di-pipiliting manghawakan bilang huling magagawa, sa paghihimagsik laban sa paniniil at pang-aapi, na ang mga karapatan ng tao'y mapangalagaan sa pamamagitan ng paghahari ng batas. Sapagkat mahalagang itaguyod ang pagpapaunlad ng mabuting pagsasamahan ng mga bansa. Sapagkat ang mga mamamayan ng Mga Bansang Nagkakaisa ay nagpatibay sa Karta ng kanilang pananalig sa mga Saligang karapatan ng tao, sa karangalan at ", - "hye": "Հայոց լեզվով ստեղծվել" -} + "hye": "Հայոց լեզվով ստեղծվել", + "kir": "Кыргыз тили түрк тилдеринин бири болуп саналат. Кыргызстанда мамлекеттик тил статусуна ээ. Тил алты миллиондон ашык адам сүйлөйт. Кыргыз тили кыргыз элинин маданиятынын маанилүү бөлүгү." +} \ No newline at end of file